Polish language series: Wj 23, te są prawa

From the subject headings of the twenty-third chapter of the book of Exodus: rok szabatowy (the sabbath year); święta (the feasts); zachęta do zachowania przepisów Prawa (exhortation to keep the prescriptions [to the keeping of the prescriptions] of the Law).

If you are arriving on this site for the first time, begin your study of the Polish language here.

Read Wj 23

To read the Polish text of the Bible associated with the notes below or listen to its audio, visit Biblia Tysiąclecia and consult Wj 23. An archived version of the text can be found here.

Wersety 1-5

Vocabulary: rozgłaszać (impf., to promulgate, to voice), fałszywy (false), wieść (f., news, rumour), dołożyć (pf., to give, to contribute), ręka (f., hand), niesprawiedliwy (unjust, wicked), ludzie (pl., men, people), świadczyć (impf., to testify, to bear witness), korzyść (f., favour, advantage), bezprawie (n., wrongful act, wrongdoing, unrighteousness), łączyć się (impf., to come together, to be united), wielki (great, big, large), tłum (m., crowd, throng, multitude), wyrządzić (pf., to inflict, to cause, to occasion), zło (n., ill, harm, evil, wrong), zeznawać (impf., to testify, to bear witness), sąd (m., court of justice), stawać (impf., to stand), strona (f., side), przechylić (pf., to tilt, to tip over), wyrok (m., judgement, verdict, sentence), proces (m., lawsuit, case, legal proceedings), względy (pl., indulgence, regard, forbearance), bogaty (m., man of wealth), spotkać (pf., to meet, to come across/upon), woł (m., ox), wróg (m., enemy, foe), osioł (m., ass, donkey), błąkać się (impf., to wander, to roam), odprowadzić (pf., to bring/take back), ujrzeć (pf., to see), upaść (pf., to fall), ciężar (m., burden, load), ominąć (pf., to pass by/over), przyjść (pf., to come, to arrive), pomoc (f., help, aid).

Verse 1: Nie będziesz rozgłaszał fałszywych wieści (you shall not promulgate [shall not be promulgating] false rumours) i nie dołożysz ręki (and shall not bear a hand), ażeby z niesprawiedliwymi ludźmi świadczyć na korzyść bezprawia (so as to testify in favour of unrighteousness with wicked men).

Verse 2: Nie łącz się z wielkim tłumem (do not come together with the great multitude), aby wyrządzić zło (so as to occasion wrongdoing). A zeznając w sądzie (and in bearing witness in a court of justice), nie stawaj po stronie tłumu (do not range yourself on the side of the multitude), aby przechylić wyrok (so as to pervert [tilt] judgement).

Declension of tłum (m.)

sing. pl.
nom. tłum tłumy
gen. tłumu tłumów
dat. tłumowi tłumom
acc. tłum tłumy
instr. tłumem tłumami
loc. tłumie tłumach
voc. tłumie tłumy

Verse 3: A także w procesie nie miej względów dla bogatych (and in a lawsuit do not show indulgence to the rich [do not have indulgence for the rich]). Miej is the second-person singular imperative of the imperfective mieć (to have). Bogaty as an adjective means rich, wealthy; when used as a masculine noun, it refers to a man of wealth. Bogaci (nominative masculine personal plural) refers collectively to the wealthy; you find it in the text of this verse in genitive position as bogatych.

Verse 4: Jeśli spotkasz wołu twego wroga (if you come across [will come across] the ox of your enemy) albo jego osła błąkającego się (or his ass wandering), odprowadź je do niego (bring it back to him).

Verse 5: Jeśli ujrzysz, że osioł twego wroga (if you see [will see] that the ass of your enemy) upadł pod swoim ciężarem (has fallen under its burden), nie ominiesz (you shall not pass by), ale razem z nim* przyjdziesz mu+ z pomocą (but along with him shall you come to it in aid [with aid]). Supplementary examples of the feminine pomoc: pomoc lekarska (medical aid); pierwsza pomoc (first aid); na pomoc! (help!); z boską pomocą (God willing [with divine help; with godly aid]). Przyjść z pomocą can be taken as meaning to come in aid, to come to the rescue. *Razem z nim: that is to say, along with the owner of the ass. +Mu: that is, to the ass.

Wersety 6-9

Vocabulary: pozwolić (pf., to permit, to allow), wydać (pf., to put forth, to issue, to pronounce), przewrotny (perfidious, deceitful, perverse), wyrok (m., judgement, verdict, sentence), ubogi (poor, needy, indigent), zwracać się (impf., to address), proces (m., lawsuit, case, legal proceedings), oddalić (pf., to dismiss, to reject), sprawa (f., matter), kłamliwy (mendacious, false, untruthful), śmierć (f., death), niewinny (innocent, not guilty), sprawiedliwy (righteous), uniewinnić (pf., to acquit, to exculpate), nieprawy (unlawful), przyjmować (impf., to accept, to receive, to take), podarek (m., gift, present), zaślepiać (impf., to blind), dobrze (well), widzieć (impf., to see), zguba (f., undoing, ruin), słuszny (just, right), uciskać (impf., to oppress, to tread down), cudzoziemiec (f., foreigner), znać (impf., to know, to be acquainted), życie (n., life).

Verse 6: Nie pozwolisz wydać przewrotnego wyroku (you shall not permit a perverse judgement to be pronounced) na ubogiego (against the poor man), który się zwraca do ciebie w swym procesie (who addresses you in his lawsuit). As an adjective, ubogi means poor, needy, indigent; it is used in the text of this verse as a masculine singular noun meaning poor man, needy one, etc., in accusative position. Even when used a masculine singular noun, ubogi declines as an adjective.

Verse 7: Oddalisz sprawę kłamliwą (you shall dismiss a false matter) i nie wydasz wyroku śmierci (and shall not pronounce a judgement of death) na niewinnego i sprawiedliwego (against the innocent man or [and] the righteous man), bo Ja nie uniewinnię nieprawego (for I do not acquit the unlawful one; for I do not exculpate he who is unlawful). As adjectives, niewinny means innocent, sprawiedliwy means righteous and nieprawy means unlawful; these are all found used in the text of this verse as masculine singular nouns (innocent one/man; righteous one/man; unlawful one/man, respectively), in accusative position; although used nominally, these decline as adjectives.

Verse 8: Nie będziesz przyjmował podarków (you shall not accept [shall not be accepting] gifts), ponieważ podarki zaślepiają dobrze widzących (for gifts blind the clear-sighted [those who see well]) i są zgubą spraw słusznych (and are the undoing of just matters). From the imperfective widzieć comes the personal, nominative, masculine singular widzący, which, when used as a noun, means he who sees, the one who sees, the seeing man, etc. Its personal, nominative, masculine plural form is also widzący and is found in the text of this verse in accusative position.

Verse 9: Nie będziesz uciskał cudzoziemców (you shall not oppress [shall not be oppressing] foreigners), gdyż znacie życie cudzoziemców (for you know the life of foreigners), bo sami byliście cudzoziemcami w Egipcie (since you yourselves were foreigners in Egypt). Of the imperfective być, review the masculine and feminine of the past tense (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): (masculine) byłem (1.ps); byłeś (2.ps); był (3.ps); byliśmy (1.pp); byliście (2.pp); byli (3.pp); (feminine) byłam (1.ps); byłaś (2.ps); była (3.ps); byłyśmy (1.pp); byłyście (2.pp); były (3.pp).

Wersety 10-13

Vocabulary: sześć (six), rok (m., year), obsiewać (impf., to sow), ziemia (f., land, ground), zbierać (impf., to gather), płody (pl., produce, fruits of the land), siódmy (seventh), pozwolić (pf., to permit, to allow), leżeć (impf., to lie), odłóg (m., fallow land), dokonać (pf., to perform, to carry out), zbiór (m., harvest, ingathering), jeść (impf., to eat), ubogi (poor, needy, indigent), lud (m., people), reszta (f., rest, remainder, remnant), zjeść (pf., to eat), dziki (wild), zwierzę (n., animal), postąpić (pf., to deal {with}, to behave), winnica (f., vineyard), ogród (m., garden), oliwny (olive), dzień (m., day), pracować (impf., to work, to labour), zaprzestać (pf., to cease, to stop, to desist), praca (f., work, labour), odpocząć (pf., to rest), wół (m., ox), osioł (m., ass, donkey), odetchnąć (pf., to take breath, to breathe), syn (m., son), niewolnica (f., slavewoman), cudzoziemiec (m., foreigner), przestrzegać (pf., to observe, to keep), powiedzieć (pf., to say), imię (n., name), bóg (m., god), obcy (foreign, strange), wymieniać (impf., to make mention), słyszeć (impf., to hear), usta (pl., mouth).

Verses 10-11: Przez sześć lat (for six years) będziesz obsiewał ziemię i zbierał jej płody (you shall sow [shall be sowing] the ground and shall gather [shall be gathering] its produce), a siódmego (whereas in the seventh) pozwolisz jej leżeć odłogiem (you shall allow it to lie fallow [to lie as fallow land]) i nie dokonasz zbioru (and shall not undertake a harvest), aby mogli jeść ubodzy z twego ludu (that the poor of your people may eat), a resztę zjedzą dzikie zwierzęta (and the wild animals will eat the remainder). Tak też postąpisz z twoją winnicą (thus shall you also proceed with your vineyard) i z twoim ogrodem oliwnym (and with your olive garden).

Verse 12: Sześć dni będziesz pracował (you shall work [shall be working] six days), a dnia siódmego (whereas on the seventh) zaprzestaniesz pracy (you shall desist from labours), aby odpoczęły twój wół i osioł (that your ox and ass may rest) i odetchnęli syn twojej niewolnicy i cudzoziemiec (and the son of your slavewoman and the foreigner may take breath).

Verse 13: Przestrzegajcie wszystkiego, co wam powiedziałem (keep all that I have said to you), a imienia bogów obcych nie wymieniajcie (and make not mention of strange gods), by nikt nie słyszał ich z ust waszych (lest one hear them from your mouth [that none may hear them from your mouth]). Usta is used in the plural only; its declension is presented below.

Declension of usta (pl.)

nom. usta
gen. ust
dat. ustom
acc. usta
instr. ustami
loc. ustach
voc. usta

Wersety 14-19

Vocabulary: trzy (three), uroczysty (ceremonial, solemn), święto (n., feast), obchodzić (impf., to observe, to celebrate), rok (m., year), przaśnik (m., unleavened bread, matzo), jeść (impf., to eat), nakazać (pf., to command), siedem (seven), dzień (m., day), chleb (m., bread), niekwaszony (unleavened), mąka (f., flour), oznaczyć (pf., to designate), miesiąc (m., month), wyjść (pf., to go/come out), powinien (ought), pokazywać się (impf., to appear, to present oneself), próżny (empty, void), ręka (f., hand), żniwa (pl., harvest), pierwszy (first), zbiory (pl., harvest, ingathering), posiać (pf., to sow), rola (f., soil), koniec (m., end, finish), zebrać (pf., to gather), pole (n., field), plon (m., yield, crop), raz (m., time), zjawić się (pf., to appear, to present oneself), winien (ought), mężczyzna (m., man), składać (impf., to put forth), krew (f., blood), ofiara (f., offering, sacrifice), kwaszony (leavened), przechowywać (impf., to keep), rano (n., morning), tłuszcz (m., fat), świąteczny (festal), przynieść (pf., to bring), dom (m., house), pierwocina (f., first issue, firstfruit), płody (pl., produce, fruits of the land), ziemia (f., land, ground), gotować (impf., to boil), koźlę (n., kid), mleko (n., milk), matka (f., mother).

Verse 14: Trzy uroczyste święta będziesz dla Mnie obchodził (three solemn feasts shall you observe [shall you be observing] for me) w każdym roku (in each year).

Declension of święto (n.)

sing. pl.
nom. święto święta
gen. święta świąt
dat. świętu świętom
acc. święto święta
instr. świętem świętami
loc. święcie świętach
voc. święto święta

Verse 15: Obchodząc Święto Przaśników (in observing the feast of unleavened bread) będziesz jadł (you shall eat [you shall be eating]), jak ci to nakazałem (as I commanded it of you), przez siedem dni (for seven days) chleb z niekwaszonej mąki (bread of unleavened flour), w oznaczonym dniu miesiąca Abib (on the designated day of the month of Abib), gdyż w tym miesiącu wyszedłeś z Egiptu (for in that month [for in this month] did you come out of Egypt). I nie powinniście pokazywać się przede Mną (and you are not to appear before me) z próżnymi rękami (empty-handed [with empty hands]).

Verse 16: I Święto Żniw* (and the feast of the harvest) pierwszych twoich zbiorów* (of your first ingathering) z tego, co posiałeś na roli (from that which you have sown in the soil), oraz Święto Zbiorów* (as well as the feast of ingathering) na końcu roku (at the end of the year), gdy zbierzesz z pola twój plon (when from the field you gather [will gather] your yield). *It is not the neuter singular żniwo and masculine singular zbiór that are used in this verse, but their plural forms żniwa and zbiory; these are found here in genitive position as żniw and zbiorów. These plurals have the same meaning as their singular forms.

Verse 17: Trzy razy w roku (three times a year [three times in the year]) zjawić się winien każdy twój mężczyzna przed Panem, Bogiem swoim (your every man is to appear before the Lord his God).

Verse 18: Nie będziesz składał krwi mojej ofiary z chlebem kwaszonym (you shall not put forth [shall not be putting forth] the blood of my offering with leavened bread; you shall not offer [shall not be offering] the blood of my sacrifice with leavened bread) i nie będziesz przechowywał do rana tłuszczu mojej świątecznej ofiary (and you shall not keep [shall not be keeping] until morning the fat of my festal offering).

Verse 19: Przyniesiesz do domu Boga twego, Pana (you shall bring to the house of the Lord your God), pierwociny z płodów ziemi (the firstfruits from the produce of the ground). I nie będziesz gotował koźlęcia (and you shall not boil [shall not be boiling] a kid) w mleku jego matki (in its mother’s milk).

Wersety 20-23

Vocabulary: posyłać (impf., to send), anioł (m., angel), strzec (impf., to guard), czas (m., time), droga (f., way, road), doprowadzić (pf., to lead, to bring), miejsce (n., place), wyznaczyć (pf., to appoint, to designate), szanować (impf., to pay regard, to respect), uważny (attentive, heedful), słowo (n., word), sprzeciwiać się (impf., to oppose, to resist), nic (nothing, not anything), przebaczyć (pf., to pardon, to forgive), przewinienie (n., offence), imię (n., name), wiernie (steadfastly, faithfully), słuchać (impf., to listen, to heed), głos (m., voice), wykonywać (impf., to perform, to carry out), polecać (impf., to instruct), nieprzyjaciel (m., enemy, foe), odnosić się (impf., to behave, to conduct oneself), wrogo (inimically, hostilely), poprzedzić (pf., to precede, to go/come before), zaprowadzić (pf., to take, to bring, to lead), wygładzić (pf., to level, to flatten down/out).

Verse 20: Oto Ja posyłam anioła przed tobą (behold, I send an angel before you), aby cię strzegł w czasie* twojej drogi (that he may guard you on your way) i doprowadził cię do miejsca (and bring you to the place), które ci wyznaczyłem (which I have appointed for you). The declension of anioł is presented below, based on the usage of this Bible; for simplicity, variants which occur with this noun have not been included. *W czasie takes the sense of during and is followed by the genitive.

Declension of anioł (m.)

sing. pl.
nom. anioł aniołowie
gen. anioła aniołów
dat. aniołowi aniołom
acc. anioła aniołów
instr. aniołem aniołami
loc. aniele aniołach
voc. aniele aniołowie

Verse 21: Szanuj go (pay him regard) i bądź uważny na jego słowa (and be attentive to his words). Nie sprzeciwiaj się mu (do not oppose him) w niczym* (in any respect), gdyż nie przebaczy waszych przewinień (for he will not pardon your offences), bo imię moje jest w nim (since my name is in him). *W niczym: literally, in nothing; can be taken as meaning in no respect, not in any respect; in no way, not in any way.

Verse 22: Jeśli będziesz wiernie słuchał jego głosu (if you will heed [will be heeding] steadfastly his voice) i wykonywał to wszystko, co ci polecam (and will carry out [will be carrying out] all that I instruct you), będę nieprzyjacielem twoich nieprzyjaciół (I will be the enemy of your enemies) i będę odnosił się wrogo (and I will conduct myself inimically) do odnoszących się tak do ciebie (towards those who so conduct themselves towards you).

Verse 23: Mój anioł poprzedzi cię (my angel will go before you) i zaprowadzi (and will bring you) do Amoryty, Chetyty, Peryzzyty, Kananejczyka, Chiwwity, Jebusyty (to the Amorite, the Hittite, the Perizzite, the Canaanite, the Hivite {and} the Jebusite), a Ja ich wygładzę (and I will level them; and I will cut them down). In nominative form: Amoryta (m., Amorite); Chetyta (m., Hittite); Peryzzyta (m., Perizzite); Kananejczyk (m., Canaanite); Chiwwita (m., Hivite); Jebusyta (m., Jebusite).

Wersety 24-27

Vocabulary: oddawać (impf., to grant, to yield), pokłon (m., obeisance), bóg (m., god), czcić (impf., to worship), postępować (impf., to behave, to act), postępek (m., act, deed), zburzyć (pf., to demolish, to wreck), zupełnie (completely, utterly), bezlitośnie (ruthlessly, inexorably), połamać (pf., to shatter, to smash), kawałek (m., piece, bit), stela (f., stele), cześć (f., worship, veneration), pobłogosławić (pf., to bless), chleb (m., bread), woda (f., water), oddalić (pf., to remove, to carry away), choroba (f., sickness, illness), kobieta (f., woman), kraj (m., land, country), przedwczesny (premature, untimely), poród (m., birth, delivery), bezdzietny (childless), liczba (f., number), dzień (m., day), życie (n., life), uczynić (pf., to make, to do), pełny (full, filled), lęk (m., fear, dread), wzbudzić (pf., to induce, to inspire, to arouse), przyprawić o (pf., to throw/send into), przerażenie (n., dismay, dread, terror), lud (m., people), przyjść (pf., to come, to arrive), sprawić (pf., to cause, to bring about), uciekać (impf., to flee), nieprzyjaciel (m., enemy, foe).

Verse 24: Nie będziesz oddawał pokłonu ich bogom (you shall not make obeisance [shall not be making (granting) obeisance] to their gods) i nie będziesz ich czcił (and shall not worship [shall not be worshipping] them). Nie będziesz postępował (you shall not comport [shall not be comporting] yourself) według ich postępków (according to their deeds), lecz zburzysz zupełnie (but shall utterly demolish) i bezlitośnie połamiesz w kawałki (and shall ruthlessly smash to pieces) ich stele (their pillars [steles]).

Verse 25: Będziecie oddawać cześć Panu, Bogu waszemu (you shall worship [shall be rendering worship unto] the Lord your God), gdyż pobłogosławi twój chleb i twoją wodę (for he will bless your bread and your water). Oddalę od ciebie wszelką chorobę: I will remove every sickness from you.

Verse 26: Żadna kobieta w twoim kraju nie będzie miała przedwczesnego porodu (no woman in your land shall have [shall be having] a premature delivery) i żadna nie będzie bezdzietna (and none shall be without child). Liczbę dni twojego życia (the number of days of your life) uczynię pełną (will I fulfil [will I make filled]).

Verse 27: Lęk wzbudzę przed tobą (I will inspire fear before you) oraz przyprawię o przerażenie wszelki lud (and will throw into dismay all the people), do którego przyjdziesz (unto whom you will come). Sprawię (I will bring about), że będą uciekać przed tobą wszyscy twoi nieprzyjaciele (that all your enemies flee from you [will be fleeing before you]).

Wersety 28-33

Vocabulary: posłać (pf., to send), szerszeń (m., hornet), wypędzić (pf., to drive out, to expel), rok (m., year), kraj (m., land, country), stać się (pf., to become), pustkowie (n., waste, desert), rozmnożyć się (pf., to multiply oneself, to reproduce), dziki (wild), zwierz (m., beast), szkoda (f., damage, harm, detriment), wypędzać (impf., to drive out, to expel), stopniowo (gradually, bit by bit, little by little), rozrosnąć się (pf., to grow, to expand), objąć (pf., to take over), posiadanie (n., possession, ownership), ustanowić (pf., to set up, to establish), granica (f., border, confine), morze (n., sea), czerwony (red), filistyński (Philistine), pustynia (f., desert), rzeka (f., river), oddać (pf., to hand over, to consign), ręka (f., hand), mieszkaniec (m., inhabitant), przepędzić (pf., to drive out, to expel), zawierać (impf., to establish, to conclude), przymierze (n., covenant), bóg (m., god), mieszkać (impf., to dwell), przywieść (pf., to bring, to lead), grzech (m., sin), oddawać (impf., to grant, to yield), cześć (f., worship, veneration), zguba (f., undoing, ruin).

Verse 28: Ja zaś poślę przed tobą szerszenie (I, for my part, will send hornets before you), które wypędzą Chiwwitę, Kananejczyka i Chetytę sprzed ciebie (which will drive out the Hivite, the Canaanite and the Hittite from before you).

Declension of szerszeń (m.)

sing. pl.
nom. szerszeń szerszenie
gen. szerszenia szerszeni
dat. szerszeniowi szerszeniom
acc. szerszenia szerszenie
instr. szerszeniem szerszeniami
loc. szerszeniu szerszeniach
voc. szerszeniu szerszenie

Verse 29: Nie wypędzę go sprzed ciebie w jednym roku (I will not drive them out from before you in one year), aby kraj nie stał się pustkowiem i nie rozmnożył się w nim dziki zwierz (lest the land become waste and wild beasts multiply therein [in order that the land not become waste and the wild beast not multiply itself in it]) na twoją szkodę (to your detriment).

Verse 30: Będę ich wypędzał sprzed ciebie stopniowo (I will drive them out [will be driving them out] from before you little by little), aż się rozrośniesz i będziesz mógł objąć kraj w posiadanie (until you grow [will grow] and are able [will be able] to take possession of the land [take over the land in possession]).

Verse 31: Ustanowię granice twego kraju (I will set the border of your land) od Morza Czerwonego do morza filistyńskiego (from the Red Sea to the sea of the Philistines [Philistine sea]), od pustyni aż do Rzeki* (from the desert to the River). Oddam w ręce wasze (I will hand over to you [I will consign into your hands]) mieszkańców tego kraju (the inhabitants of the [of this] land), a ty ich przepędzisz spośród was (and you will drive them out from amidst you). *Euphrates.

Verse 32: Nie będziesz zawierał przymierza z nimi ani z ich bogami: you shall not establish (shall not be establishing) a covenant with them or with their gods.

Declension of przymierze (n.)

sing. pl.
nom. przymierze przymierza
gen. przymierza przymierzy
dat. przymierzu przymierzom
acc. przymierze przymierza
instr. przymierzem przymierzami
loc. przymierzu przymierzach
voc. przymierze przymierza

Verse 33: Nie mogą mieszkać w twoim kraju (they shall not dwell [shall not be able to dwell] in your land), gdyż przywiedliby cię do grzechu przeciw Mnie (for they would lead you into sin against me). Mógłbyś oddawać cześć ich bogom (you might worship [might be rendering worship unto] their gods), co byłoby dla ciebie zgubą (which would be your ruin [which would be ruin for you]).