Polish language series: Wj 23, te są prawa

The twenty-third chapter of the book of Exodus recounts such matter: rok szabatowy (the sabbatical year); święta (the feasts); zachęta do zachowania przepisów Prawa (exhortation unto the keeping of the prescriptions of the law).

The first-time visitor to this site ought to begin his study of the Polish language here.

Read Wj 23

To read the Polish text of the Bible associated with the notes below or listen to its audio, visit Biblia Tysiąclecia and consult Wj 23. An archived version of the text is found here.

Wersety 1-5

Vocabulary: rozgłaszać (impf., to noise abroad), fałszywy (false), wieść (f., news), dołożyć (pf., to tender), ręka (f., hand), niesprawiedliwy (unjust), ludzie (pl., men), świadczyć (impf., to testify), korzyść (f., favour), bezprawie (n., unrighteousness), łączyć się (impf., to be united), wielki (great), tłum (m., crowd), wyrządzić (pf., to occasion), zło (n., ill), zeznawać (impf., to bear witness), sąd (m., court of law), stawać (impf., to come unto a stand), strona (f., side), przechylić (pf., to tilt), wyrok (m., verdict), także (also), proces (m., cause), mieć (impf., to have), względy (pl., indulgence), bogaty (m., rich man), jeśli (if), spotkać (pf., to meet), woł (m., ox), wróg (m., foe), osioł (m., ass), błąkać się (impf., to wander), odprowadzić (pf., to conduct back), ujrzeć (pf., to see), upaść (pf., to fall), pod (under), ciężar (m., burden), ominąć (pf., to pass over), razem m (together with), przyjść (pf., to come), pomoc (f., help).

Verse 1: Nie będziesz rozgłaszał fałszywych wieści (thou shalt not be noising abroad false news) i nie dołożysz ręki (and shalt not tender hand), ażeby z niesprawiedliwymi ludźmi świadczyć na korzyść bezprawia (to testify in favour of unrighteousness with unjust men).

Verse 2: Nie łącz się z wielkim tłumem (be not united with the great crowd), aby wyrządzić zło (to occasion ill). A zeznając w sądzie (and in bearing witness in a court of law), nie stawaj po stronie tłumu (come not unto a stand on the side of the crowd), aby przechylić wyrok (to tilt a verdict).

Declension of tłum (m.)

sing. pl.
nom. tłum tłumy
gen. tłumu tłumów
dat. tłumowi tłumom
acc. tłum tłumy
instr. tłumem tłumami
loc. tłumie tłumach
voc. tłumie tłumy

Verse 3: A także w procesie (and also in a cause) nie miej względów dla bogatych (have not indulgence for rich men).

Verse 4: Jeśli spotkasz (if thou will meet) wołu twego wroga albo jego osła błąkającego się (the ox of thy foe or his ass wandering), odprowadź je do niego (conduct it back unto him).

Verse 5: Jeśli ujrzysz, że osioł twego wroga (if thou will see that the ass of thy foe) upadł pod swoim ciężarem (is fallen under its burden), nie ominiesz (thou shalt not pass over), ale razem z nim przyjdziesz mu z pomocą (but together with him* shalt thou come unto it+ with help). — *the owner +the ass

Wersety 6-9

Vocabulary: pozwolić (pf., to permit), wydać (pf., to give forth), przewrotny (perverse), wyrok (m., verdict), ubogi (m., poor man), zwracać się (impf., to apply unto), proces (m., cause), oddalić (pf., to withdraw), sprawa (f., matter), kłamliwy (fallacious), śmierć (f., death), niewinny (m., innocent man), sprawiedliwy (m., just man), uniewinnić (pf., to exculpate), nieprawy (m., unrighteous man), przyjmować (impf., to accept), podarek (m., present), ponieważ (for), zaślepiać (impf., to blind), dobrze (well), widzieć (impf., to behold), zguba (f., undoing), słuszny (right), uciskać (impf., to oppress), cudzoziemiec (f., foreigner), gdyż (for), znać (impf., to know), życie (n., life).

Verse 6: Nie pozwolisz wydać przewrotnego wyroku (thou shalt not permit to give forth a perverse verdict) na ubogiego (against the poor man), który się zwraca do ciebie w swym procesie (who applieth unto thee in his cause).

Verse 7: Oddalisz sprawę kłamliwą (thou shalt withdraw a fallacious matter) i nie wydasz wyroku śmierci (and shalt not give forth a verdict of death) na niewinnego i sprawiedliwego (against the innocent man and the just man), bo Ja nie uniewinnię nieprawego (for I shall not exculpate the unrighteous man).

Verse 8: Nie będziesz przyjmował podarków (thou shalt not be accepting presents), ponieważ podarki zaślepiają dobrze widzących (for presents blind the ones beholding well) i są zgubą spraw słusznych (and are the undoing of right matters).

Verse 9: Nie będziesz uciskał cudzoziemców (thou shalt not be oppressing foreigners), gdyż znacie życie cudzoziemców (for ye know the life of foreigners), bo sami byliście cudzoziemcami w Egipcie (for ye yourselves were foreigners in Egypt). — Of the imperfective być, review the masculine and feminine of the past tense (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): (masculine) byłem (1.ps); byłeś (2.ps); był (3.ps); byliśmy (1.pp); byliście (2.pp); byli (3.pp); (feminine) byłam (1.ps); byłaś (2.ps); była (3.ps); byłyśmy (1.pp); byłyście (2.pp); były (3.pp).

Wersety 10-13

Vocabulary: sześć (six), rok (m., year), obsiewać (impf., to sow), ziemia (f., land), zbierać (impf., to gather), płody (pl., fruits {of the earth}), siódmy (seventh), pozwolić (pf., to permit), leżeć (impf., to lie), odłóg (m., fallow land), dokonać (pf., to perform), zbiór (m., ingathering), móc (impf., to be able), jeść (impf., to eat), ubodzy (pl., poor), lud (m., people), reszta (f., remainder), zjeść (pf., to eat), dziki (wild), zwierzę (n., animal), tak też (so the same), postąpić (pf., to deal), winnica (f., vineyard), ogród (m., garden), oliwny (olive-), dzień (m., day), pracować (impf., to work), zaprzestać (pf., to desist from), praca (f., work), odpocząć (pf., to rest), wół (m., ox), osioł (m., ass), odetchnąć (pf., to take breath), syn (m., son), niewolnica (f., bondsmaid), cudzoziemiec (m., foreigner), przestrzegać (impf., to observe), wszystek (all), powiedzieć (pf., to say), imię (n., name), bóg (m., god), obcy (foreign), wymieniać (impf., to mention), nikt (not a one), słyszeć (impf., to hear), usta (pl., mouth).

Verses 10-11: Przez sześć lat (for six years) będziesz obsiewał ziemię i zbierał jej płody (thou shalt be sowing the land and gathering its fruits), a siódmego (whereas in the seventh) pozwolisz jej leżeć odłogiem (thou shalt permit it to lie as fallow land) i nie dokonasz zbioru (and shalt not perform an ingathering), aby mogli jeść ubodzy z twego ludu (that the poor from thy people may be able to eat), a resztę zjedzą dzikie zwierzęta (and the remainder shall the wild animals eat). Tak też postąpisz z twoją winnicą (so the same shalt thou deal with thy vineyard) i z twoim ogrodem oliwnym (and with thine olive garden).

Verse 12: Sześć dni będziesz pracował (six days shalt thou be working), a dnia siódmego (whereas on the seventh day) zaprzestaniesz pracy (thou shalt desist from work), aby odpoczęły twój wół i osioł (that thine ox and ass may rest) i odetchnęli syn twojej niewolnicy i cudzoziemiec (and the son of thy bondsmaid and the foreigner may take breath).

Verse 13: Przestrzegajcie wszystkiego, co wam powiedziałem (observe all that which I have said unto you), a imienia bogów obcych nie wymieniajcie (and the name of foreign gods mention not), by nikt nie słyszał ich z ust waszych (that not a one may hear them from your mouths).

Declension of usta (pl.)

nom. usta
gen. ust
dat. ustom
acc. usta
instr. ustami
loc. ustach
voc. usta

Wersety 14-19

Vocabulary: trzy (three), uroczysty (solemn), święto (n., feast), obchodzić (impf., to observe), każdy (each), rok (m., year), przaśnik (m., unleavened bread), jeść (impf., to eat), nakazać (pf., to enjoin), siedem (seven), dzień (m., day), chleb (m., bread), niekwaszony (unleavened), mąka (f., flour), oznaczyć (pf., to designate), miesiąc (m., month), wyjść (pf., to come forth), powinien (ought), pokazywać się (impf., to present oneself), próżny (empty), ręka (f., hand), żniwa (pl., harvest), pierwszy (first), zbiory (pl., ingathering), posiać (pf., to sow), rola (f., soil), koniec (m., end), zebrać (pf., to gather), pole (n., field), plon (m., fruits), raz (m., one time), zjawić się (pf., to turn up), winien (ought), mężczyzna (m., man), składać (impf., to submit), krew (f., blood), ofiara (f., offering), kwaszony (leavened), przechowywać (impf., to retain), rano (n., morning), tłuszcz (m., fat), świąteczny (festal), przynieść (pf., to bring along), dom (m., house), pierwocina (f., firstfruit), płody (pl., fruits {of the earth}), ziemia (f., land), gotować (impf., to boil), koźlę (n., kid), mleko (n., milk), matka (f., mother).

Verse 14: Trzy uroczyste święta będziesz dla Mnie obchodził (three solemn feasts shalt thou be observing for me) w każdym roku (in each year).

Declension of święto (n.)

sing. pl.
nom. święto święta
gen. święta świąt
dat. świętu świętom
acc. święto święta
instr. świętem świętami
loc. święcie świętach
voc. święto święta

Verse 15: Obchodząc Święto Przaśników (in observing the feast of unleavened breads) będziesz jadł (thou shalt be eating), jak ci to nakazałem (as I enjoined thee), przez siedem dni (for seven days) chleb z niekwaszonej mąki (bread of unleavened flour), w oznaczonym dniu miesiąca Abib (in the designated day of the month of Abib), gdyż w tym miesiącu wyszedłeś z Egiptu (for in this month thou camest forth from Egypt). I nie powinniście pokazywać się przede Mną (and ye are not to present yourselves before me) z próżnymi rękami (with empty hands).

Verse 16: I Święto Żniw* (and the feast of harvest) pierwszych twoich zbiorów* (of thy first ingathering) z tego, co posiałeś na roli (from this which thou hast sown in the soil), oraz Święto Zbiorów* (as well as the feast of ingathering) na końcu roku (at the end of the year), gdy zbierzesz z pola twój plon (when thou wilt gather from the field thy fruits). — *It is not the neuter singular żniwo and masculine singular zbiór which are employed in this verse, but the plural żniwa and zbiory, found in genitive position as żniw and zbiorów. These plurals have the same meaning as the singular forms.

Verse 17: Trzy razy w roku (three times in the year) zjawić się winien każdy twój mężczyzna przed Panem, Bogiem swoim (is thine each man to turn up before the Lord his God).

Verse 18: Nie będziesz składał krwi mojej ofiary (thou shalt not be submitting the blood of my offering) z chlebem kwaszonym (with leavened bread) i nie będziesz przechowywał do rana (and thou shalt not be retaining until morning) tłuszczu mojej świątecznej ofiary (the fat of my festal offering).

Verse 19: Przyniesiesz do domu Boga twego, Pana (thou shalt bring along unto the house of thy God the Lord), pierwociny z płodów ziemi (the firstfruits from the fruits of the land). I nie będziesz gotował koźlęcia (and thou shalt not be boiling a kid) w mleku jego matki (in its mother’s milk).

Wersety 20-23

Vocabulary: posyłać (impf., to send), anioł (m., angel), przed (before), strzec (impf., to keep), czas (m., time), droga (f., way), doprowadzić (pf., to bring), miejsce (n., place), wyznaczyć (pf., to mark forth), szanować (impf., to pay regard), uważny (attentive), słowo (n., word), sprzeciwiać się (impf., to oppose), nic (not a thing), przebaczyć (pf., to forgive), przewinienie (n., offence), imię (n., name), jeśli (if), wiernie (faithfully), słuchać (impf., to hearken), głos (m., voice), wykonywać (impf., to execute), polecać (impf., to instruct), nieprzyjaciel (m., enemy), odnosić się (impf., to carry oneself), wrogo (inimically), poprzedzić (pf., to precede), zaprowadzić (pf., to conduct), wygładzić (pf., to level down).

Verse 20: Oto Ja posyłam anioła* przed tobą (so it is that I send an angel before thee), aby cię strzegł w czasie twojej drogi (that he may keep thee in the time of thy way) i doprowadził cię do miejsca (and bring thee unto the place), które ci wyznaczyłem (which I have marked forth unto thee). — *The declension of anioł includes variants; presented below is the declension which I believe will be of most use to the reader in his study of this Bible, with variant forms omitted for the sake of simplicity.

Declension of anioł (m.)

sing. pl.
nom. anioł aniołowie
gen. anioła aniołów
dat. aniołowi aniołom
acc. anioła aniołów
instr. aniołem aniołami
loc. aniele aniołach
voc. aniele aniołowie

Verse 21: Szanuj go (pay him regard) i bądź uważny na jego słowa (and be attentive unto his words). Nie sprzeciwiaj się mu w niczym (oppose him not in a thing), gdyż nie przebaczy waszych przewinień (for he will not forgive your offences), bo imię moje jest w nim (for my name is in him).

Verse 22: Jeśli będziesz wiernie słuchał jego głosu (if thou will be faithfully hearkening unto his voice) i wykonywał to wszystko, co ci polecam (and will be executing all this which I instruct thee), będę nieprzyjacielem twoich nieprzyjaciół (I shall be the enemy of thine enemies) i będę odnosił się wrogo (and shall be carrying myself inimically) do odnoszących się tak do ciebie (towards those carrying themselves so towards thee).

Verse 23: Mój anioł poprzedzi cię i zaprowadzi (my angel will precede thee and will conduct {thee}) do Amoryty, Chetyty, Peryzzyty, Kananejczyka, Chiwwity, Jebusyty (unto the Amorite, the Hittite, the Perizzite, the Canaanite, the Hivite {and} the Jebusite), a Ja ich wygładzę (and I shall level them down). — Of the peoples named in this verse, the nominative forms are: Amoryta (m., Amorite); Chetyta (m., Hittite); Peryzzyta (m., Perizzite); Kananejczyk (m., Canaanite); Chiwwita (m., Hivite); Jebusyta (m., Jebusite).

Wersety 24-27

Vocabulary: oddawać (impf., to render), pokłon (m., obeisance), bóg (m., god), czcić (impf., to venerate), postępować (impf., to deal), według (according unto), postępek (m., dealing), lecz (but), zburzyć (pf., to demolish), zupełnie (altogether), bezlitośnie (mercilessly), połamać (pf., to break), kawałek (m., bit), stela (f., stele), cześć (f., veneration), pobłogosławić (pf., to bless), chleb (m., bread), woda (f., water), oddalić (pf., to withdraw), wszelki (every), choroba (f., disease), żaden (not any), kobieta (f., woman), kraj (m., country), przedwczesny (premature), poród (m., travail), bezdzietny (childless), liczba (f., number), dzień (m., day), życie (n., life), uczynić (pf., to make), pełny (full), lęk (m., dread), wzbudzić (pf., to occasion), przed (before), przyprawić o (pf., to bring round unto), przerażenie (n., dismay), lud (m., people), przyjść (pf., to come), sprawić (pf., to bring to pass), uciekać (impf., to flee), wszystek (all), nieprzyjaciel (m., enemy).

Verse 24: Nie będziesz oddawał pokłonu ich bogom (thou shalt not be rendering obeisance unto their gods) i nie będziesz ich czcił (and shalt not be venerating them). Nie będziesz postępował według ich postępków (thou shalt not be dealing according unto their dealings), lecz zburzysz zupełnie (but shalt demolish altogether) i bezlitośnie połamiesz w kawałki (and shalt mercilessly break into bits) ich stele (their steles).

Verse 25: Będziecie oddawać cześć Panu, Bogu waszemu (ye shall be rendering veneration unto the Lord your God), gdyż pobłogosławi twój chleb i twoją wodę (for he will bless thy bread and thy water). Oddalę od ciebie wszelką chorobę: I shall withdraw from thee every disease.

Verse 26: Żadna kobieta w twoim kraju (not any woman in thy country) nie będzie miała przedwczesnego porodu (will be having a premature travail) i żadna nie będzie bezdzietna (and not any will be childless). Liczbę dni twojego życia (the number of days of thy life) uczynię pełną (shall I make full).

Verse 27: Lęk wzbudzę przed tobą (dread shall I occasion before thee) oraz przyprawię o przerażenie wszelki lud (and I shall bring round unto dismay every people), do którego przyjdziesz (unto whom thou wilt come). Sprawię (I shall bring to pass), że będą uciekać przed tobą wszyscy twoi nieprzyjaciele (that all thine enemies will be fleeing before thee).

Wersety 28-33

Vocabulary: posłać (pf., to send), przed (before), szerszeń (m., hornet), wypędzić (pf., to drive forth), sprzed (from before), jeden (one), rok (m., year), kraj (m., country), stać się (pf., to become), pustkowie (n., wasteland), rozmnożyć się (pf., to multiply oneself), dziki (wild), zwierz (m., beast), szkoda (f., injury), wypędzać (impf., to drive forth), stopniowo (little by little), rozrosnąć się (pf., to grow), móc (impf., to be able, can), objąć (pf., to embrace), posiadanie (n., holding), ustanowić (pf., to institute), granica (f., border), morze (n., sea), czerwony (red), filistyński (Philistine), pustynia (f., desert), rzeka (f., river), oddać (pf., to render), ręka (f., hand), mieszkaniec (m., inhabitant), przepędzić (pf., to drive away), spośród (from amidst), zawierać (impf., to establish), przymierze (n., covenant), bóg (m., god), mieszkać (impf., to dwell), przywieść (pf., to bring), grzech (m., sin), przeciw (against), oddawać (impf., to render), cześć (f., veneration), zguba (f., undoing).

Verse 28: Ja zaś poślę przed tobą szerszenie (I, for my part, shall send hornets before thee), które wypędzą Chiwwitę, Kananejczyka i Chetytę sprzed ciebie (which will drive forth the Hivite, the Canaanite and the Hittite from before thee).

Declension of szerszeń (m.)

sing. pl.
nom. szerszeń szerszenie
gen. szerszenia szerszeni
dat. szerszeniowi szerszeniom
acc. szerszenia szerszenie
instr. szerszeniem szerszeniami
loc. szerszeniu szerszeniach
voc. szerszeniu szerszenie

Verse 29: Nie wypędzę go sprzed ciebie w jednym roku (I shall not drive them forth from before thee in one year), aby kraj nie stał się pustkowiem i nie rozmnożył się w nim dziki zwierz (that the country may not become a wasteland and wild beast multiply itself therein) na twoją szkodę (unto thine injury).

Verse 30: Będę ich wypędzał sprzed ciebie stopniowo (I shall be driving them forth from before thee little by little), aż się rozrośniesz i będziesz mógł objąć kraj w posiadanie (until thou will grow and will be able to *embrace the country into holding*). — *as in take the country into possession

Verse 31: Ustanowię granice twego kraju (I shall institute the borders of thy country) od Morza Czerwonego do morza filistyńskiego (from the Red Sea unto the Philistine sea), od pustyni aż do Rzeki (from the desert unto the River*). Oddam w ręce wasze (I shall render into your hands) mieszkańców tego kraju (the inhabitants of this country), a ty ich przepędzisz spośród was (and thou shalt drive them away from amidst you). *Euphrates

Verse 32: Nie będziesz zawierał przymierza z nimi (thou shalt not be establishing a covenant with them) ani z ich bogami (or with their gods).

Declension of przymierze (n.)

sing. pl.
nom. przymierze przymierza
gen. przymierza przymierzy
dat. przymierzu przymierzom
acc. przymierze przymierza
instr. przymierzem przymierzami
loc. przymierzu przymierzach
voc. przymierze przymierza

Verse 33: Nie mogą mieszkać w twoim kraju (they cannot dwell in thy country), gdyż przywiedliby cię do grzechu przeciw Mnie (for they would bring thee unto sin against me). Mógłbyś oddawać cześć ich bogom (thou couldest render veneration unto their gods), co byłoby dla ciebie zgubą (which would be for thee {thine} undoing).