Polish language series: Wj 21, te są prawa

The twenty-first chapter of the book of Exodus concerns the laws. From the subject headings of the chapter: prawo karne (penal law); prawo rzeczowe (property law).

If you are arriving on this site for the first time, begin your study of the Polish language here.

Read Wj 21

To read the Polish text of the Bible associated with the notes below or listen to its audio, visit Biblia Tysiąclecia and consult Wj 21. An archived version of the text can be found here.

Note: Beginning with the notes for this chapter, the vocabulary lists will no longer be divided between new vocabulary and review; all key vocabulary, new or not, will be listed together at the beginning of the notes for each grouping of verses.

Wersety 1-6

Vocabulary: prawo (n., law), przedstawić (pf., to put before, to submit), jeśli (if), kupić (pf., to buy, to acquire), niewolnik (m., slave), Hebrajczyk (m., Hebrew), służyć (impf., to serve), sześć (six), rok (m., year), siódmy (seventh), zwolnić (pf., to release), bez (without), wykup (m., ransom), przyjść (pf., to come, to arrive), sam (by oneself), odejść (pf., to leave, to depart), mieć (impf., to have), żona (f., wife), lecz (but), pan (m., master), dać (pf., to give), zrodzić (pf., to bear), syn (m., son), córka (f., daughter), jak i (and also), dziecko (n., child), należeć (impf., to belong), jeśliby (if, should), oświadczyć (pf., to declare), wyraźnie (plainly, explicitly), miłować (impf., to love), chcieć (impf., to want, to wish), wolny (free), wówczas (then, at that time), zaprowadzić (pf., to take, to lead), przed (before), zawieść (pf., to take, to lead), drzwi (pl., door), albo (or), brama (f., gate), przekłuć (pf., to pierce, to puncture), ucho (n., ear), szydło (n., awl), na zawsze (for good).

Verse 1: Te są prawa, które im przedstawisz: these are the laws that you shall put before them.

Verse 2: Jeśli kupisz niewolnika (if you acquire [if you will acquire] a slave)Hebrajczyka (a Hebrew), będzie służył sześć lat (he shall serve [shall be serving] six years), w siódmym roku (in the seventh year) zwolnisz go (you shall release him) bez wykupu (without ransom). Bez wykupu (without ransom) is to be understood in the sense of without demanding any ransom of him; without demanding that he pay any sum of money for his release. Supplementary counting examples using rok: dwa lata (two years); trzy lata (three years); cztery lata (four years); pięć lat (five years); sześć lat (six years); siedem lat (seven years); osiem lat (eight years); dziewięć lat (nine years); dziesięć lat (ten years); w pierwszym roku (in the first year); w drugim roku (in the second year); w trzecim roku (in the third year); w czwarty roku (in the fourth year); w piątym roku (in the fifth year); w szóstym roku (in the sixth year); w siódmym roku (in the seventh year); w ósmym roku (in the eighth year); w dziewiątym roku (in the ninth year); w dziesiątym roku (in the tenth year).

Verse 3: Jeśli przyszedł sam, odejdzie sam (if he came by himself, he shall leave by himself), a jeśli miał żonę (whereas if he had [was having] a wife), odejdzie z żoną (he shall leave with his wife).

Verse 4: Lecz jeśli jego pan dał mu żonę (but if his master gave him a wife), która zrodziła mu synów i córki (who bore sons and daughters to him), żona jak i dzieci (the wife and children alike) będą należeć do pana (shall belong [shall be belonging] to the master), a on odejdzie sam (whereas he shall leave by himself).

Verses 5-6: A jeśliby niewolnik oświadczył wyraźnie (but should the slave plainly declare): miłuję mojego pana (I love my master), moją żonę (my wife) i moje dzieci (and my children) i nie chcę odejść wolny (and I do not wish to go free), wówczas zaprowadzi go pan przed Boga (then his master shall take him before God) i zawiedzie do drzwi albo do bramy (and shall lead him to the door or gate), i przekłuje mu pan jego ucho szydłem (and his master shall pierce his ear with an awl [and unto him his master shall pierce the ear with awl]), i będzie niewolnikiem jego na zawsze (and he shall be his slave for good; and he shall ever be his slave).

Wersety 7-11

Vocabulary: jeśliby (if, should), ktoś (someone, anyone), sprzedać (pf., to sell), córka (f., daughter), niewola (f., slavery, servitude), jako (as), niewolnica (f., slavewoman), odejść (pf., to leave, to depart), odchodzić (impf., to leave, to depart), niewolnik (m., male slave), spodobać się (pf., to appeal, to be pleasing), pan (m., master), przeznaczyć (pf., to designate, to appoint), niech (may, let), pozwolić (pf., to permit, to let, to allow), wykupić (pf., to redeem), móc (impf., may, can, to be able), obcy (foreign, strange), naród (m., nation), gdyż (for, because), oszustwo (m., deceit, fraud), wobec (towards, in relation to), syn (m., son), uczynić (pf., to do, to make), prawo (n., law), nakazywać (impf., to require, to enjoin), obejść się (pf., to treat, to deal), wziąć (pf., to take), inny (other, another), tamten (that {one}, the other {one}), odmawiać (impf., to refuse, to withhold), pożywienie (n., food), odzież (f., clothing), wspólny (common, joint), mieszkanie (n., dwelling, lodgings, habitation), spełnić (pf., to fulfil, to accomplish, to comply with), trzy (three), warunek (m., condition), wówczas (then, at that time), wolny (free), bez (without), wykup (m., ransom).

Verse 7: Jeśliby ktoś sprzedał swą córkę (should a man [anyone] sell his daughter) w niewolę (into servitude) jako niewolnicę (as a slavewoman), nie odejdzie ona (she shall not leave), jak odchodzą niewolnicy (as do the male slaves [as the male slaves are leaving]).

Verse 8: A jeśliby nie spodobała się panu (and should she not appeal to her master), który <przeznaczył ją> dla siebie (who designated her for himself), niech pozwoli ją wykupić (he shall consent to her redemption [may he allow to redeem her]). Ale nie może jej sprzedać obcemu narodowi (but he may not sell her to a foreign nation), gdyż byłoby to oszustwem wobec niej (for this would constitute [would be] deceit towards her).

Verse 9: Jeśli zaś przeznaczył ją dla syna (but if he designated her for his son), to niech uczyni z nią (then may he deal with her [do with her]), jak prawo nakazuje obejść się z córkami (as the law requires one’s daughters to be dealt with [as the law requires to deal with daughters]).

Verse 10: Jeśli zaś weźmie sobie inną (if, however, he takes [will take] unto himself another), nie może tamtej odmawiać (he may not withhold from that one [deny to that one]) pożywienia, odzieży i wspólnego mieszkania (her food, clothing or cohabitation [common dwelling]).

Verse 11: Jeśli nie spełni (if he does not comply with [will not comply with]; if he does not fulfil [will not fulfil]) wobec niej tych trzech warunków (these three conditions in relation to her), wówczas odejdzie ona wolna (then she shall go free) bez wykupu (without ransom). Bez wykupu: without her father’s being called upon to provide a refund.

Wersety 12-19

Vocabulary: jeśli (if), kto (someone, anyone), tak (so, thus), uderzyć (pf., to strike), ktoś (someone, anyone), umrzeć (pf., to die), winien (ought), być (impf., to be), śmierć (f., death), ukarać (pf., to punish), wypadek (m., instance, event), jednak (however), czyhać (impf., to lie in wait), tylko (but, only), dopuścić (pf., to permit, to allow), wpaść (pf., to fall), ręka (f., hand), wyznaczyć (pf., to appoint, to designate), miejsce (n., place), móc (impf., may, can, to able), uciekać (impf., to flee), zabójca (m., manslayer), posunąć się (pf., to go so far as, to go the length of), bliźni (m., fellow man, neighbour), zabić (pf., to kill), podstępnie (guilefully, deceitfully), oderwać (impf., to separate, to tear away), nawet (even), ołtarz (m., altar), ojciec (m., father), albo (or), matka (f., mother), porwać (pf., to kidnap, to abduct), człowiek (m., man), sprzedać (pf., to sell), znaleźć (pf., to find), jeszcze (yet, still), złorzeczyć (impf., to curse), kłótnia (f., quarrel, altercation), kamień (m., stone), pięść (f., fist), zmusić (pf., to constrain, to force), pozostać (pf., to stay, to remain), łóżko (n., bed), wstać (pf., to get up, to arise), laska (f., staff, walking-stick), chodzić (impf., to walk, to go), dwór (m., court), wolny (free, exempt), wynagrodzić (pf., to indemnify, to compensate), przerwa (f., cessation, interruption), praca (f., work, labour), dołożyć (pf., to give, to contribute), starania (pl., efforts, endeavours), wyleczyć (pf., to cure, to heal).

Verse 12: Jeśli kto tak uderzy kogoś (if one man so strikes another [if anyone will so strike someone]), że uderzony umrze (that the stricken should die [will die]), winien sam być śmiercią ukarany (he himself {the murderer} is to be punished with death).

Verse 13: [W tym jednak wypadku] (in the instance, however), gdy nie czyhał na niego (that he was not lying in wait for him), a tylko Bóg dopuścił, że sam wpadł w ręce (but God permitted that he {the slain} should fall into his hands), wyznaczę ci miejsce (I shall appoint you a place), do którego będzie mógł uciekać [zabójca] (to which the manslayer can flee [will be able to flee]).

Verse 14: Jeśli zaś ktoś posunąłby się do tego, że bliźniego zabiłby podstępnie (if, on the other hand, a man goes so far [would go so far] as to kill his neighbour with guile), oderwiesz go nawet od mego ołtarza (you shall separate him even from my altar), aby ukarać śmiercią (that he may be punished by death [in order to punish {him} with death]). First portion of this verse taken more literally: jeśli (if) zaś (on the other hand) ktoś (anyone) posunąłby się (would go so far) do tego (as this [to this]), że bliźniego (that {his} neighbour) zabiłby (he would kill) podstępnie […] (guilefully). The masculine bliźni means neighbour in the sense of fellow man; the Polish for neighbour to refer to the one who lives next door is sąsiad (m.), sąsiadka (f.).

Verse 15: Kto by uderzył swego ojca albo matkę (whosoever should kill his father or mother), winien być ukarany śmiercią (is to be punished with death).

Verse 16: Kto by porwał człowieka i sprzedał go (whosoever should kidnap a man and sell him), albo znaleziono by go jeszcze w jego ręku (or should he yet be found in his hands [or should one yet find him in his hands]), winien być ukarany śmiercią (is to be punished with death).

Verse 17: Kto by złorzeczył ojcu albo matce (whosoever should curse his father or mother), winien być ukarany śmiercią (is to be punished with death).

Verses 18-19: Kto by (whosoever should) w kłótni (in a quarrel) uderzył bliźniego (strike his neighbour) kamieniem albo pięścią (with stone or fist), ale go nie zabił (but does not kill him [but did not kill him]), tylko zmusił do pozostania w łóżku (and only causes him to take to bed [only constrained {him} to the staying in bed]), to gdy ten wstanie (then when this one gets up [will get up]) i będzie o lasce chodził na dworze (and walks [will be walking] upon his staff outdoors), ten, który go uderzył (he who struck him), będzie wolny (shall go unpunished [shall be free]) i tylko mu wynagrodzi przerwę w pracy (and shall only compensate him for the cessation from work [in {his} work]), i dołoży starań, żeby go wyleczyć (and shall endeavour to cure him [shall put forth efforts that he may cure him]). Chodzić o lasce: to walk with a staff. Na dworze: outdoors, outside, in the open. Dołożyć starań: to endeavour, to take pains.

Wersety 20-25

Vocabulary: kto (someone, anyone), pobić (pf., to beat), kij (m., stick, staff, rod), niewolnik (m., male slave), lub (or), niewolnica (f., female slave), zemrzeć (pf., to die), pod (under), ręką (f., hand), winien (ought), być (impf., to be), surowo (severely, sternly), ukarać (pf., to punish), pozostać (pf., to stay, to remain), życie (n., life), jeden (one), dwa (two), dzień (m., day), podlegać (impf., to be subject, to be liable), kara (f., punishment), własność (f., property, possession), gdyby (if, should), mężczyzna (m., man), bić się (impf., to fight), uderzyć (pf., to strike), kobieta (f., woman), brzemienny (pregnant), powodować (impf., to cause, to occasion), poronienie (n., miscarriage), ale (but), bez  (without), jakikolwiek (any… whatsoever), szkoda (f., damage, harm), winny (m., culprit), zostać (pf., to remain, to become), grzywna (f., fine), nałożyć (pf., to fix, to set, to impose) mąż (m., husband), wypłacić (pf., to pay out/off), pośrednictwo (n., mediation, intervention), sędzia (m., judge), polubowny (conciliatory), jeżeli (if), ponieść (pf., to sustain, to suffer), jakiś (some), wówczas (then), oddać (pf., to give up, to yield), oko (n., eye), ząb (m., tooth), noga (f., foot), oparzenie (n., burn), rana (f., wound), siniec (m. bruise).

Verse 20: Kto by pobił kijem (whosoever should beat with a rod) swego niewolnika lub niewolnicę (his slave, male or female), tak iżby zmarli pod jego ręką (so that they should die under his hand), winien być surowo ukarany (is to be severely punished).

Verse 21: A jeśliby pozostali przy życiu (but should they survive [remain alive (remain with life)]) jeden czy dwa dni (a day or two [one or two days]), to nie będzie podlegał karze (then he shall not be subject to punishment), gdyż są jego własnością (for they are his property).

Verse 22: Gdyby mężczyźni (should men) bijąc się (whilst fighting) uderzyli kobietę brzemienną (strike a pregnant woman) powodując poronienie (occasioning a miscarriage), ale bez jakiejkolwiek szkody (but without any harm whatsoever*), to [winny] zostanie ukarany grzywną (then the culprit shall be punished by fine), jaką nałoży mąż tej kobiety (which the husband of this woman will set), i wypłaci ją (and he shall pay it off) za pośrednictwem (in accord with the mediation) sędziów polubownych (of the conciliatory judges). *That is to say, no permanent injury to the woman.

Verses 23-25: Jeżeli zaś ona poniesie jakąś szkodę (if, however, she sustains harm [will sustain some harm]), wówczas on odda życie za życie (then he shall give life for life), oko za oko (eye for eye), ząb za ząb (tooth for tooth), rękę za rękę (hand for hand), nogę za nogę (foot for foot), oparzenie za oparzenie (burn for burn), ranę za ranę (wound for wound), siniec za siniec (bruise for bruise).

Wersety 26-32

Vocabulary: jeśliby (if, should), ktoś (someone, anyone), uderzyć (pf., to strike), niewolnik (m., male slave), niewolnica (f., slavewoman), oko (n., eye), spowodować (pf., to cause, to occasion), utrata (f., loss), winien (ought), obdarzyć (pf., to bestow, to grant), wolność (f., freedom), również (also), gdyby (if, should), wybić (pf., to knock out), ząb (m., tooth), uczynić (pf., to make, to do), wolny (free), wół (m., ox), pobóść (pf., to gore), mężczyzna (m., man), kobieta (f., woman), ponieść (pf., to suffer, to incur), śmierć (f., death), wówczas (at that time, then), musieć (impf., must, to have to), ukamienować (pf., to stone, to lapidate), nie wolno (it is not allowed), spożyć (pf., to consume), mięso (n., meat, flesh), właściciel (m., owner), kara (f., punishment), jednak (however), bóść (impf., to gore), dawno (since a long time), zwracać (impf., to turn), uwaga (f., attention, heed), pilnować (impf., to guard), zabić (pf., to kill), nie tylko (not only), nałożyć (pf., to put, to place, to lay), zapłata (f., retribution, payment), życie (n., life), dać (pf., to give), okup (m., ransom, amends), chłopiec (m., boy), dziewczyna (f., girl), postąpić (pf., to deal with, to behave), według (according to), taki sam (identical, alike), przepis (m., prescription), zabóść (pf., to gore), wypłacić (pf., to pay out/off), pan (m., master), trzydzieści (thirty), sykl (m., shekel), srebrny (silver).

Verse 26: Jeśliby ktoś (should a man [anyone]) uderzył niewolnika lub niewolnicę (strike his slave, male or female) w oko (in the eye) i spowodował jego utratę (and occasion its loss), winien za oko obdarzyć ich wolnością (he is to grant his or her [their] freedom on account of the eye [for the eye]).

Verse 27: Również gdyby wybił ząb (and if he should knock out the tooth) niewolnikowi swemu lub niewolnicy (of his slave [unto his slave], male or female), winien za ząb uczynić ich wolnymi (he is to set them free [make them free] on account of the tooth [for the tooth]).

Verse 28: Jeśliby wół pobódł mężczyznę lub kobietę (should an ox gore a man or woman) tak, iż ponieśliby śmierć (so that {he or she} should suffer death), wówczas wół musi być ukamienowany (the ox must then be stoned), lecz nie wolno spożyć jego mięsa (but its flesh is not to be consumed [but it is not allowed to consume its flesh]), właściciel zaś wołu będzie wolny od kary (whereas the owner of the ox shall be free from punishment).

Verse 29: Gdy jednak wół bódł i dawniej (but when the ox has been in the habit of goring [when, however, the ox has been goring since a long time]), i zwracano uwagę na to właścicielowi (and the owner’s attention has been called to this [and unto the owner one has turned {his} attention to this), a on go nie pilnował (but he did not guard it [was not guarding it]), tak iż [wół] zabiłby mężczyznę lub kobietę (resulting in the ox’s killing of a man or woman [so that the ox should kill a man or woman]), to nie tylko wół winien być ukamienowany (then not only ought the ox to be stoned), ale też i właściciel jego winien ponieść śmierć (but its owner too is to suffer death).

Verse 30: Gdyby zaś nałożono mu zapłatę (should, however, a retribution be laid upon him [should, however, one lay upon him (unto him) a retribution]), to winien za swoje życie dać taki okup (then on account of his life [for his life] he is to pay (give) whatever ransom), jaki mu nałożą (has been laid upon him [that upon him (unto him) they will lay]).

Verse 31: Jeśliby zaś [wół] pobódł chłopca lub dziewczynę (and should the ox gore a boy or girl), to też winno się postąpić (then {the owner} is also to be dealt with) według takiego samego przepisu (according to the same prescription).

Verse 32: Gdyby zaś wół zabódł niewolnika lub niewolnicę (but should the ox gore a slave, male or female), jego właściciel winien wypłacić ich panu (its owner is to pay out to his or her master [to their master]) trzydzieści syklów srebrnych (thirty silver shekels), wół zaś będzie ukamienowany (and the ox shall be stoned).

Wersety 33-37

Vocabulary: jeśliby (if, should), ktoś (someone, anyone), zostawić (pf., to leave), cysterna (f., cistern), odkryć (pf., to uncover), albo (or), wykopać (pf., to dig), przykryć (pf., to cover), wpaść (pf., to fall in), wół (m., ox), osioł (m., ass, donkey), właściciel (m., owner), winien (ought), dać (pf., to give), bydlę (n., beast, animal), odszkodowanie (n., compensation, indemnity), pieniądze (pl., money), zwierzę (n., animal, beast), należeć (impf., to belong), jeden (one), inny ({an}other), uderzyć (pf., to strike), zabić (pf., to kill), wówczas (at that time, then), sprzedać (pf., to sell), żywy (alive, living), podzielić się (pf., to divide, to share), zapłata (f., payment), wiadomo (it is known), bóść (impf., to gore), dawny (previous), od dawna (since a long time), pilnować (impf., to guard), oddać (pf., to yield, to grant), ukraść (pf., to steal), owca (f., sheep), zwrócić (pf., to return, to pay pack, to reimburse), pięć (five), cztery (four), jagnię (n., lamb).

Verses 33: Jeśliby ktoś zostawił cysternę odkrytą (should a man [anyone] leave a cistern uncovered) albo jeśliby ktoś wykopał cysternę (or should a man [anyone] dig a cistern), a nie przykrył jej (without covering it [but did not cover it]), i wpadł tam wół lub osioł (and an ox or ass should fall therein), właściciel cysterny (the owner of the cistern) winien dać właścicielowi bydlęcia (is to pay [give] to the owner of the beast) odszkodowanie w pieniądzach (a monetary compensation [compensation in money]), a zwierzę będzie należało do niego (but the animal shall belong [shall be belonging] to him).

Verse 35: Gdyby wół jednego właściciela (should the ox of one owner) uderzył wołu innego właściciela (strike the ox of another owner) i zabiłby go (and kill it), wówczas sprzedadzą żywego wołu (they shall then sell the live ox) i podzielą się zapłatą za niego (and shall divide between themselves the payment {received} for it), podzielą się też zabitym wołem (they shall also divide between themselves the killed ox).

Verse 36: Lecz gdyby było wiadomo (but should it be known), że wół ten bódł od dawna (that this ox was in the habit of goring [was goring since a long time]), a jego właściciel go nie pilnował (but its owner did not guard it [was not guarding it]), wówczas odda on wołu za wołu (he shall then yield ox for ox), zabity zaś [wół] będzie należał do niego (whereas the killed ox shall belong [shall be belonging] to him).

Verse 37: Jeśliby ktoś ukradł wołu lub owcę (should a man [anyone] steal an ox or sheep) i zabiłby je lub sprzedał (and slaughter or sell it), wówczas zwróci pięć wołów za jednego wołu (he shall then pay back five oxen for one ox) i cztery jagnięta za jedną owcę (and four lambs for one sheep).