Polish language series: Wj 4, kto dał człowiekowi usta?

In Wj 4, or the fourth chapter of the book of Exodus in Polish version, Moses is given instructions from God regarding the signs to be performed before the people (znak; m., sign), and the marvels to be performed before the Pharaoh (cud; m., marvel, wonder).

If you are arriving on this site for the first time, begin your study of the Polish language here.

Read Wj 4

To read the Polish text of the Bible associated with the notes below or listen to its audio, visit Biblia Tysiąclecia and consult Wj 4. An archived version of the text can be found here.

Wersety 1-5

  • rzucić (pf.), to throw, to cast
  • zamienić (pf.) się, to transform oneself
  • ogon (m.), tail

Review: na to (in response to this), powiedzieć (pf., to say), jeśli (if), uwierzyć (pf., to believe), usłuchać (pf., to heed, to listen), słowo (n., word), mówić (impf., to say), ukazać się (pf., to appear), wcale (at all), wówczas (then, at that time), zapytać (pf., to ask), ręka (f., hand), odpowiedzieć (pf., to answer), laska (f., rod, staff), rozkazać (pf., to command), ziemia (f., ground, land, earth), wąż (m., snake, serpent), uciekać (impf., to flee, to recoil), wyciągnąć (pf., to extend), chwycić (pf., to seize, to grasp), stać się (pf., to become), uczynić (pf., to do, to make), ojciec (m., father).

In this first grouping of verses, you find four second-person singular imperatives. Take note of the transformations that occur:

rzucić –> rzuć! (throw!)
uczynić –> uczyń! (do!)
chwycić –> chwyć! (grasp!)
wyciągnąć –> wyciągnij! (extend!)

All second-person singular imperatives appearing in this chapter are listed at the end of this post for your review.

Verse 1: a jeśli nie uwierzą i nie usłuchają słów moich (but what if they will not believe and will not heed my words). In this, you find two third-personal plural forms of the perfective future:

uwierzyć –> uwierzą (they will believe)
usłuchać –> usłuchają (they will heed)

nie uwierzą (they will not believe)
nie usłuchają (they will not heed)

Declension of słowo (n.)

sing. pl.
nom. słowo słowa
gen. słowa słów
dat. słowu słowom
acc. słowo słowa
instr. słowem słowami
loc. słowie słowach
voc. słowo słowa

Verse 2: In the single-word answer of Moses, the accusative laskę is used (the nominative form is laska). His answer can be understood more fully as [mam w ręku] laskę.

— co masz w ręku?
— laskę
— what have you in your hand?
— a rod

Verse 3: rzuć ją na ziemię (throw it to the ground); zamieniła się w węża (it turned into a snake); uciekał przed nim (he recoiled from it; literally, he recoiled before it). Because the accusative ziemię is used following na, movement is impliedrzuć ją na ziemię can of course be translated in English as throw it on the ground, but the Polish sense of it is made more explicit by throw it to the ground, throw it onto the ground.

Verse 4: wyciągnij rękę (extend your hand); chwyć go za ogon (grasp it by the tail); stał się znów laską (it became again a rod; that is, it turned back into a rod; it became a rod once more).

Verse 5: tak uczyń (do thus); aby uwierzyli, że (so they believe that).

Wersety 6-9

  • ponownie, anew
  • zanadrze (n.), bosom, breast
  • trąd (m.), leprosy; blotch
  • śnieg (m.), snow
  • chwila (f.), moment, instant
  • reszta (f.), rest, remainder
  • świadectwo (n.), evidence, testimony
  • zważać (impf.), to pay heed, to consider
  • zaczerpnąć (pf.), to take up, to lade

Review: włożyć (pf., to put, to place), ręka (f., hand), wyjąć (pf., to take out), pokryć (pf., to cover), biały (white), wyciągnąć (pf., to extend), ciało (n., body, flesh), uwierzyć (pf., to believe), przyjąć (pf., to accept, to receive), pierwszy (first), znak (m., sign), drugi (second), nawet (even), mowa (f., speech), wówczas (then, at that time), woda (f., water), Nil (m., Nile), wylać (pf., to pour), suchy (dry), ziemia (f., ground, land, earth), stać się (pf., to become), krew (f., blood).

Verse 6: włóż rękę w zanadrze (put your hand in your bosom); a gdy ją wyjął (and when he pulled it out); była pokryta trądem białym jak śnieg (it was covered with leprosy white as snow).

włożyć –> włóż! (put!)

Verse 7: po chwili (a moment later); była taka jak reszta ciała (it was like the rest of his body; it was as the rest of his flesh).

Declension of ciało (n.)

sing. pl.
nom. ciało ciała
gen. ciała ciał
dat. ciału ciałom
acc. ciało ciała
instr. ciałem ciałami
loc. ciele ciałach
voc. ciało ciała

Verse 8: jeśli nie uwierzą (if they will not believe) i nie przyjmą (nor accept) świadectwa pierwszego znaku (the evidence of the first sign), uwierzą świadectwu (they will believe the evidence) drugiego znaku (of the second sign).

uwierzyć –> uwierzą (they will believe)
przyjąć –> przyjmą (they will accept)

nie uwierzą (they will not believe)
nie przyjmą (they will not accept)

Verse 9: a gdyby nawet (and if even) nie uwierzyli (they did not believe) tym dwom znakom (these two signs) i nie zważali (and did not pay heed) na mowę twoją (to your speech); that is, and if they still neither believe these two signs nor pay heed to your words; and if they still will have neither believed these two signs nor have paid heed to your words. Also from this verse: zaczerpniesz wody z Nilu (you shall take up [some] water); wylejesz (you shall pour); woda zaczerpnięta (the taken-up water); stanie się krwią (it will become blood).

Declension of krew (f.)

nom. krew
gen. krwi
dat. krwi
acc. krew
instr. krwią
loc. krwi
voc. krwi

Wersety 10-13

  • wybaczyć (impf.), to forgive, to pardon
  • wymowny, eloquent
  • wczoraj, yesterday
  • przedwczoraj, day before yesterday
  • ociężały, cumbersome, slow, heavy
  • usta (pl.), mouth
  • zesztywnieć (pf.), to stiffen
  • niemy, mute, dumb
  • głuchy, deaf
  • niewidomy, blind
  • pouczyć (pf.), to instruct

Review: czas (m., time), przemawiać (impf., to speak), sługa (m., servant), język (m., tongue; language), odrzec (pf., to reply), człowiek (m., man), czynić (impf., to make, to do), widzieć (impf., to see), przeto (therefore), iść (impf., to go), posłać (pf., to send), kto inny (someone else).

Verse 10: wybacz, Panie (forgive [me], Lord); nie jestem wymowny (I am not eloquent); od wczoraj i przedwczoraj (since yesterday and the day before yesterday), a nawet od czasu, gdy przemawiasz do Twego sługi (and even since the time that you speak [have been speaking] to your servant). Moses describes himself as being heavy (or slow, cumbersome) of mouth and tongue: ociężały usta moje (heavy [is] my mouth) i język mój zesztywniał (and my tongue has stiffened).

Verse 11: kto dał człowiekowi usta? (who gave man his mouth); kto czyni go niemym albo głuchym (who makes him dumb or deaf), widzącym albo niewidomym (seeing or blind), czyż nie Ja, Pan? (is it not indeed I, the Lord?). Widzącym is the instrumental form of widzący, formed from the imperfective widzieć.

Declension of człowiek (m.)

sing. pl.
nom. człowiek ludzie
gen. człowieka ludzi
dat. człowiekowi ludziom
acc. człowieka ludzi
instr. człowiekiem ludźmi
loc. człowieku ludziach
voc. człowieku
człowiecze
*
ludzie

*poetic

Verse 12: przy ustach twoich (alongside your mouth; that is, God will be with Moses alongside his mouth); pouczę cię (I shall instruct you), co masz mówić (as to what you must say).

Verse 13: poślij kogo innego (send someone else). Kogo innego is the accusative of kto inny.

iść –> idź! (go!)
wybaczyć –> wybacz! (forgive!)
posłać –> poślij! (send!)

Wersety 14-17

  • łatwość (f.), ease, facility
  • szczerze, sincerely
  • ucieszyć (pf.) się, to be happy
  • przekazać (pf.), to impart, to deliver

Review: rozgniewać się (pf., to get angry), brat (m., brother), lewita (m., Levite), wiedzieć (impf., to know), przemawiać (impf., to speak), wyjść (pf., to go out, to come out), spotkać (pf., to meet), ujrzeć (pf., to see), słowo (n., word), usta (pl., mouth), pouczyć (pf., to instruct), winien (ought), czynić (impf., to do, to make), zamiast (instead of), lud (m., people), laska (f., rod, staff), wziąć (pf., to take), ręka (f., hand), dokonać (pf., to perform, to execute), znak (m., sign).

Verse 14: rozgniewał się Pan na Mojżesza (the Lord got angry with Moses); czyż nie masz brata twego Aarona, lewity? (have you not your brother Aaron, the Levite?). In the second sentence of this verse, you have two neuter verbal nouns: przemawianie (speech, speaking; formed from przemawiać) and spotkanie (meeting; formed from spotkać). You read: wiem, że on ma łatwość przemawiania (I know that he has facility of speech); oto teraz wyszedł ci na spotkanie (even now he has gone out to meet you), a gdy cię ujrzy (and when he will see you), szczerze się ucieszy (he will be sincerely happy). Wyszedł ci na spotkanie can be understood more literally as he has gone out in the meeting unto you.

Verse 15: przekażesz te słowa w jego usta (you shall impart these words into his mouth); pouczę was, co winniście czynić (I shall instruct you as to what you ought to do). Winniście is to be understood as you ought.

Verse 16: zamiast ciebie (instead of you); on będzie dla ciebie ustami (he shall be for you the mouth); ty będziesz dla niego jakby Bogiem (you shall be for him as God).

Verse 17: laskę tę weź do ręki (take this rod into your hand; is the accusative of the feminine nominative ta, meaning this), bo nią (for with it).

wziąć –> weź! (take!)

Wersety 18-20

  • powracać (impf.), to return

Review: odejść (pf., to leave, to depart), wrócić (pf., to return), teść (m., father-in-law), powiedzieć (pf., to say), pozwolić (pf., to permit, to let), powrót (m., return), brat (m., brother), zobaczyć (pf., to see), przy życiu (alive), pokój (m., peace), wracać (impf., to return), umrzeć (pf., to die), wszyscy (pl., all, everybody), czyhać (impf., to lie in wait), życie (n., life), wziąć (pf., to take), żona (f., wife), syn (m., son), wsadzić (pf., to put), osioł (m., donkey), ziemia (f., land, earth), egipski (Egyptian), laska (f., rod, staff).

Verse 18: wróciwszy do teścia swego (having returned to his father-in-law); pozwól mi iść z powrotem do braci moich (allow me to go back to my brothers; z powrotem can be understood as meaning back); zobaczyć, czy są jeszcze przy życiu (to see if they are still alive); idź w pokoju (go in peace).

Verse 19: The sense of czyhać na twe życie is to seek to kill you (more literally, to lie in wait for your life). God says to Moses in Midian: wracajże do Egiptu (do return to Egypt), gdyż umarli (for have died) wszyscy ci, którzy (all those who) czyhali na twe życie (were lying in wait for your life; that is, were seeking to kill you). Reordered and worded more naturally, this can be rendered: do return to Egypt, for all those who sought to kill you are dead.

In verses 18 and 19, you encounter the following second-person singular imperatives:

pozwolić –> pozwól! (permit!)
iść –> idź! (go!)
wracać –> wracaj! (return!)

More precisely, rather than the imperative wracaj, you find wracajże with the emphatic że suffixed to it.

Verse 20: The Polish swa żona becomes swą żonę in the accusative; take care to note that the feminine noun changes its final a to ę, whereas the final a of the feminine possessive adjective changes to ą. Also from this verse: wsadził ich na osła (he put them on a donkey); do ziemi egipskiej (to the Egyptian land; that is, to the land of Egypt); wziął ze sobą (he took along; literally, he took with himself); laska Boga (the rod of God).

Wersety 21-23

  • czynienie (n.), doing, execution
  • uparty, stubborn, obstinate
  • zezwolić (pf.), to permit, to allow
  • wyjście (n.), exit, departure
  • wypuszczenie (n.), release

Review: zbliżać się (impf., to come unto), pamiętać (impf., to remember), władza (f., power), cud (m., marvel, wonder), ręka (f., hand), okazać (pf., to show, to exhibit), faraon (m., pharaoh), uczynić (pf., to make, to do), serce (n., heart), zechcieć (pf., to be so kind as to), lud (m., people), powiedzieć (pf., to say), mówić (impf., to say), syn (m., son), pierworodny (firstborn), wypuścić (pf., to release, to let go), cześć (f., veneration, honour), oddawać (impf., to grant), zwlekać (impf., to delay, to linger), zesłać (pf., to send down [from heaven]), śmierć (f., death).

Verse 21, first sentence: pamiętaj o władzy (remember about the power) czynienia (of the doing) wszelkich cudów (of all the marvels), jaką ci dałem do ręki (that I have put into your hand), i okaż ją przed faraonem (and exhibit [that is, perform] them before the Pharaoh). The expression czynić cuda means to perform wonders; marvels (literally, to do marvels; wonders); czynienie cudów can be understood as the doing of marvels. Recall the use of o (about), followed by the locative, in conjunction with pamiętać (to remember). You encountered another example of this in Rdz 8:1, where you read: ale Bóg, pamiętając o Noem (but God, remembering about Noah; or simply, but God, remembering Noah).

pamiętać –> pamiętaj! (remember!)
okazać –> okaż! (show!)

Declension of władza (f.)

sing. pl.
nom. władza władze
gen. władzy władz
dat. władzy władzom
acc. władzę władze
instr. władzą władzami
loc. władzy władzach
voc. władzo władze

Verse 21, second sentence: Ja zaś uczynię upartym jego serce (as for me I shall make his heart obstinate; that is, as for me I shall harden his heart), że nie zechce (such that he shall not be so kind as) zezwolić na wyjście ludu (to permit the departure of the people). In this verse, you have the neuter noun wyjście, meaning departure, exit. The Polish name for the book of Exodus is Księga Wyjścia, translating literally as book of the Exit, book of the Departure (that is, the departure of the Israelites from Egypt). The noun wyjście is related to the perfective verb wyjść (to exit, to go out, to come out), which you have encountered many times in your readings.

Observe the use of the instrumental in all of these examples employing the verb uczynić:

uczynił go świętym (Rdz 2:3)
he made it holy

uczynił go zarządcą swego domu (Rdz 39:4)
he made him the steward of his house

uczynię cię tam wielkim narodem (Rdz 46:3)
there I shall make you a great nation

Ja zaś uczynię upartym jego serce (current verse)
as for me I shall make his heart obstinate

Declension of wyjście (n.)

sing. pl.
nom. wyjście wyjścia
gen. wyjścia wyjść
dat. wyjściu wyjściom
acc. wyjście wyjścia
instr. wyjściem wyjściami
loc. wyjściu wyjściach
voc. wyjście wyjścia

Verse 23: mówię ci (I say to you); oddawać cześć (to worship, to venerate); wypuszczenie (release; formed from the perfective wypuścić); bo jeśli zwlekać będziesz z wypuszczeniem go (for if you will delay with the release of him; that is, for if you delay in releasing him); Ja ześlę śmierć na (I shall send death down upon).

Wersety 24-26

  • ostry, sharp
  • odciąć (pf.), to cut off
  • oblubieniec (m.), bridegroom
  • odstąpić (pf.), to retire, to withdraw

Review: czas (m., time), podróż (f., journey), miejsce (n., place), nocleg (m., accommodation), spotkać (pf., to meet), chcieć (impf., to want, to intend), zabić (pf., to kill), wziąć (pf., to take), kamień (n., stone), napletek (m., foreskin, prepuce), dotknąć (pf., to touch), noga (f., foot), krew (f., blood), obrzezanie (n., circumcision).

Verse 24: w czasie (during); miejsce noclegu (place of accommodation; that is, a form of resting place); Pan […] chciał go zabić (the Lord intended [was intending] to kill him).

Verse 25: ostry kamień (sharp stone); odcięła napletek syna swego (she cut off her son’s foreskin). Zipporah casts (the verb for touch is used in the Polish) her son’s foreskin at the feet of Moses and says: oblubieńcem krwi jesteś ty dla mnie (you are a bridegroom of blood for me). Also: przez obrzezanie (because [by way, on account, etc.] of the circumcision).

Wersety 27-31

  • starszyzna (f.), elders

Review: powiedzieć (pf., to say), wyjść (pf., to go out), pustynia (f., desert), naprzeciw (before, opposite), spotkać (pf., to meet), pobliże (n., vicinity), góra (f., mount, mountain), ucałować (pf., to kiss), opowiedzieć (pf., to say, to tell), słowo (n., word), posłać (pf., to send), znak (m., sign), polecić (pf., to order, to command), wykonać (pf., to perform, to carry out), pójść (pf., to go), zebrać (pf., to gather, to assemble), cały (all, entire), Izraelita (m., Israelite), wykonywać (impf., to perform, to carry out), oko (n., eye), lud (m., people), uwierzyć (pf., to believe), słyszeć (impf., to hear), nawiedzić (pf., to visit), wejrzeć (pf., to look), ucisk (m., oppression), uklęknąć (pf., to kneel down), oddać pokłon (pf., to bow down; to pay homage).

Verse 27: Wyjść naprzeciw is to be understood as to go out to meet, to go out unto; naprzeciw is followed by the genitive. The Lord says to Aaron: wyjdź na pustynię (go out into the desert) naprzeciw Mojżesza (unto Moses; that is, to meet Moses). From the remainder of the verse, review: wyszedł (he went out); w pobliżu (in the vicinity); ucałował go (he kissed him).

wyjść –> wyjdź! (go out!)

Verse 28: Mojżesz opowiedział Aaronowi (Moses told Aaron) o wszystkich słowach Pana (about all the words of the Lord), który go posłał (who had sent him), oraz o wszystkich znakach (as well as about all the signs), jakie polecił mu wykonać (that he had commanded him to perform).

Verse 29: poszli (they went); zebrać całą starszyznę Izraelitów (to assemble all the elders of the Israelites).

Verse 30: wszystko to, co (all that which); wykonywać znaki na oczach ludu (to perform the signs before the eyes of the people).

Verse 31: wejrzał na ich ucisk (had looked upon [seen] their oppression); uklęknąwszy, oddali pokłon (having knelt down, they paid homage).


Review below the second-person singular imperative forms that you have encountered in this chapter.

  • chwycić –> chwyć! (grasp!)
  • iść –> idź! (go!)
  • okazać –> okaż! (show!)
  • pamiętać –> pamiętaj! (remember!)
  • posłać –> poślij! (send!)
  • pozwolić –> pozwól! (permit!)
  • rzucić –> rzuć! (throw!)
  • uczynić –> uczyń! (do!)
  • włożyć –> włóż! (put!)
  • wracać –> wracaj! (return!)
  • wybaczyć –> wybacz! (forgive!)
  • wyciągnąć –> wyciągnij! (extend!)
  • wyjść –> wyjdź! (go out!)
  • wziąć –> weź! (take!)