Polish language series: Rdz 43, Józef ucztuje z braćmi

In the forty-third chapter of the book of Genesis, Joseph feasts with his brothers: Józef ucztuje z braćmi. The imperfective verb ucztować means to feast.

If you are arriving on this site for the first time, begin your study of the Polish language here.

Read Rdz 43

To read the Polish text of the Bible associated with the notes below or listen to its audio, visit Biblia Tysiąclecia and consult Rdz 43. An archived version of the text can be found here.

Wersety 1-5

  • ostatek (m.), remainder, remains
  • pokazywać się (impf.), to appear, to turn up
  • pojechać (pf.), to go, to leave

Review: kraj (m., land, country), panować (impf., to reign, to rule), ciężki (heavy, grievous), głód (m., famine, hunger), spożyć (pf., to consume), zboże (n., grain), sprowadzić (pf., to bring), Egipt (m., Egypt), rzec (pf., to say), ojciec (m., father), iść (impf., to go), znów (again), kupić (pf., to buy, to purchase, to acquire), trochę (a little, a bit of), żywność (f., food, provisions), wtedy (then), powiedzieć (pf., to say), władca (m., ruler, lord), surowo (harshly, sternly), przykazać (pf., to tell, to enjoin, to command), oko (n., eye), brat (m., brother), jeżeli (if), gotów (willing, ready), posłać (pf., to send), chcieć (impf., to want, to mean), bo przecież (for after all).

Verse 1: W kraju panował ciężki głód: a grievous famine was reigning in the land.

Verse 2: A kiedy (and when) do ostatka (to the very end [to the remainder]) spożyli zboże (they had consumed the grain), które sprowadzili z Egiptu (which they had brought from Egypt), rzekł do nich ojciec (their father said to them): idźcie znów kupić dla nas trochę żywności (go again to acquire some food for us).

Verse 3: Wtedy Juda powiedział mu (then Judah said to him): ów władca surowo nam przykazał (that ruler admonished us sternly): nie pokazujcie mi się na oczy (do not come before my eyes [do not show yourselves before the eyes unto me]), jeśli brata waszego nie będzie z wami (if your brother is not [will not be] with you). Brata waszego: note the use of the genitive in the negated clause.

Verses 4-5: Jeżeli jesteś gotów (if you are willing) posłać z nami naszego brata (to send our brother with us), pojedziemy i kupimy ci żywności (we will go and acquire provisions), a jeżeli nie chcesz go posłać (but if you will not [do not want to] send him), nie pojedziemy (we will not go). Bo przecież ów władca powiedział nam (for that ruler said to us after all): nie pokazujcie mi się na oczy (do not come before my eyes [do not show yourselves before the eyes unto me]), jeśli nie będzie brata waszego z wami (if your brother is not [will not be] with you).

Wersety 6-10

  • narazić (pf.), to expose, to cause
  • wypytywać się (impf.), to inquire
  • dokładnie, thoroughly
  • pytanie (n.), question
  • darować (pf.), to forgive, to excuse

Review: rzec (pf., to say), czemu (why), niedola (f., adversity, misery, distress), mówić (impf., to say), jeszcze (yet, still), brat (m., brother), odpowiedzieć (pf., to respond), władca (m., ruler, lord), rodzina (f., family), pytać (impf., to ask), żyć (impf., to live, to be alive), ojciec (m., father), odpowiadać (impf., to respond), zatem (therefore), móc (impf., may, can, to be able), wiedzieć (impf., to know), powiedzieć (pf., to say), sprowadzić (pf., to bring), po czym (thereupon), posłać (pf., to send), chłopiec (m., boy, lad), zaraz (at once, immediately), pojechać (pf., to go, to leave), ratować (impf., to rescue, to save), życie (n., life), pomrzeć (pf., to die {one and all}), dziecko (n., child), żądać (impf., to demand, to require), oddać (pf., to restore, to give back), przyprowadzić (pf., to bring), nigdy (never), wina (f., guilt, fault, blame), zwlekać (impf., to delay, to procrastinate), wrócić (pf., to return), dwa (two), raz (m., time).

Verse 6: Israel says: czemu naraziliście mnie na niedolę (why did you bring distress upon me [why did you expose me to distress]) mówiąc mu (by saying to him), że macie jeszcze brata? (that you had [were having] another brother?).

Verse 7: The sons respond: ów władca wypytywał się dokładnie o nas (that ruler inquired [was inquiring] thoroughly about us) i o naszą rodzinę (and about our family). Pytał (he asked [was asking]): czy jeszcze żyje wasz ojciec? (is your father yet alive?); czy macie jeszcze brata? (have you another brother?). Odpowiadaliśmy mu zatem na jego pytania: we therefore responded (were responding) to his questions. Czyż mogliśmy wiedzieć (how ever could we have known; how ever were we to know), że powie (that he would say [will say]): sprowadźcie waszego brata (bring your brother {here}).

Verse 8: Po czym rzekł Juda do ojca swego, Izraela (thereupon Judah said to his father Israel): poślij ze mną tego chłopca (send the lad [this lad] with me), a zaraz pojedziemy (and we will leave at once), aby ratować życie (so as to save our lives [so as to save {our} life]), abyśmy nie pomarli wraz z naszymi dziećmi (that we might not die {one and all} along with our children).

Verse 9: Ja odpowiadam za niego (I {hereby} account for him [I am responding for him]); ode mnie będziesz żądał (you may call me to account [you will be requiring of me]), aby ci go oddać (that he may be restored to you [so as to restore him you]). Jeżeli nie przyprowadzę go do ciebie (if I do not [if I will not] bring him {back} to you), możesz mi nigdy nie darować mej winy (you may ever hold me to blame [you may never release (excuse) me from my blame]).

Verse 10: Gdybyśmy nie zwlekali (had we not delayed [had we not been delaying]), już wrócilibyśmy dwa razy (we would have been {there and} back twice by now [we would have already returned twice (two times)]).

Wersety 11-14

  • wór (m.), large sack
  • najcenniejszy, most valued, most of value
  • miód (m.), honey
  • pistacja (f.), pistachio
  • migdał (m.), almond
  • podwójny, double
  • pomyłka (f.), mistake, error
  • wolno, freely
  • samotny, bereft

Review: rzec (pf., to say), syn (m., son), być (impf., to be), musieć (impf., to have to, must), uczynić (pf., to do, to make), zabrać (pf., to take along), kraj (m., land, country), zanieść (pf., to bring, to carry, to bear), człowiek (m., man), dar (m., gift), nieco (a little, some), wonny (fragrant), żywica (f., resin), korzeń (m., root), olejek (m., oil), owoc (m., fruit), wziąć (pf., to take), suma (f., sum), pieniądze (pl., money), móc (impf., may, can, to be able), oddać (pf., to restore, to give back), powrót (m., return), włożyć (pf., to put, to place), torba (f., bag), ruszać (impf., to set off), droga (f., way, road), powrotny (return), władca (m., ruler, lord), Bóg Wszechmocny (m., God Almighty), niechaj (may, let), sprawić (pf., to cause, to bring about), zlitować się (pf., to have mercy, to take pity), puścić (pf., to let go, to release), skoro (since, given that), zostać (pf., to remain, to become).

Verse 11: Izrael rzekł do swych synów (Israel said to his sons): jeżeli tak być musi (if it must be so), uczyńcie tak ({then} do so). Zabierzcie jednak w wasze wory (but take along in your sacks) to, co w naszym kraju jest najcenniejszego (that which is of most value in our land), i zanieście owemu człowiekowi w darze (and convey {it} to that man as a gift): nieco wonnej żywicy (a bit of fragrant resin), nieco miodu (a bit of honey), wonnych korzeni, olejków, owoców, pistacji i migdałów ({a bit of} fragrant roots, oils, fruits, pistachios and almonds).

cennycenniejszynajcenniejszy
valuedmore valuedmost valued

Verse 12: I weźcie z sobą podwójną sumę pieniędzy (and take with you a double sum of money), abyście mogli oddać i te pieniądze (that you may restore also the money [this money]), które wam na powrót włożono do waszych torb (which was put back into your bags [which one put back unto you into your bags]), być może, przez pomyłkę (perhaps in error). The genitive plural of the feminine torba is toreb or the rarer torb.

Declension of pieniądze (pl.)

nom. pieniądze
gen. pieniędzy
dat. pieniądzom
acc. pieniądze
instr. pieniędzmi
loc. pieniądzach
voc. pieniądze

Verse 13: Zabierzcie też waszego brata (take your brother along too) i ruszajcie w drogę powrotną do owego władcy (and set out on your way back [and set out on(to) the return way] to that ruler).

Verse 14: A Bóg Wszechmocny niechaj sprawi (and may God Almighty bring about), aby ów człowiek zlitował się nad wami (that that man should have mercy on you [over you]) i puścił wolno waszego brata oraz Beniamina (and {that he should} set your brother free [let your brother go freely], as well as Benjamin). Skoro mam zostać samotny (since I am to remain bereft), to niech tak już będzie (then let it now be so).

Wersety 15-18

  • dwukrotny, twofold
  • południe (n.), noon, midday
  • przejęty, seized, taken over
  • poprzedni, previous, last

Review: zabrać (pf., to take along/away), dar (m., gift), suma (f., sum), pieniądze (pl., money), ruszyć (pf., to set off), droga (f., way, road), przybyć (pf., to arrive, to come), stanąć (pf., to stand), ujrzeć (pf., to see), dać (pf., to give), polecenie (n., instruction, order), przełożony (m., chief, superior), dom (m., house), zaprowadzić (pf., to lead, to guide, to conduct), człowiek (m., man; pl., ludzie), kazać (impf., to order, to bid, to cause), zabić (pf., to kill, to slaughter), przyrządzić (pf., to prepare), jakiś (a, some), sztuka (f., piece, unit, head), bydło (n., cattle), gdyż (for, because), jeść (impf., to eat), dziś (today), uczynić (pf., to do, to make), polecić (pf., to instruct), lęk (m., fear, dread), mówić (impf., to say), powód (m., cause, reason), raz (m., time), włożyć (pf., to put, to place), torba (f., bag), napaść (pf., to attack, to assault), przemoc (f., force, constraint), niewolnik (m., slave), osioł (m., ass, donkey).

Verses 15-16: Zabrali oni dary (they took the gifts), dwukrotną sumę pieniędzy (the twofold sum of money) oraz Beniamina (as well as Benjamin) i ruszywszy w drogę (and having set out on their way), przybyli do Egiptu (they came to Egypt). A gdy stanęli przed Józefem (and when they stood before Joseph), ten (he [this one]), ujrzawszy wśród nich Beniamina (having seen Benjamin amongst them), dał polecenie przełożonemu swego domu (gave {the following} order to the chief of his house): zaprowadź tych ludzi do domu (lead these men into the house) i każ zabić i przyrządzić jakąś sztukę bydła (and have a head of cattle slaughtered and prepared), gdyż będą oni ze mną jedli dziś (for they shall eat [shall be eating] with me today) w południe (at noon). The neuter południe has already been encountered in the sense of south; here, it is used with the meaning of noon, midday: w południe means at noon, at midday. Conversely, the feminine północ, which you have met before in the sense of north, also means midnight.

Verse 17: Przełożony uczynił tak, jak mu polecił Józef (thus did the chief do as Joseph had instructed him [had instructed unto him]), i zaprowadził ich do jego domu (and he led them into his house).

Verse 18: Oni zaś (they, for their part), przejęci lękiem (gripped with fear), że Józef kazał ich zaprowadzić do swego domu (that Joseph had had them led into his house), mówili (said [were saying]): z powodu owych pieniędzy (on account of that money), które poprzednim razem nam włożono do naszych torb (which was put back into our bags last time [which last time one put back unto us into our bags]), kazał nas zaprowadzić do siebie (he has bidden that we be brought to him [he was bidding bring us to him]). Teraz na nas napadnie (now he will attack us), przemocą uczyni nas swymi niewolnikami (will make us his slaves by force) i [zabierze nam] nasze osły (and will take our asses away from us). Perfective future of zabrać (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): zabiorę (1.ps); zabierzesz (2.ps); zabierze (3.ps); zabierzemy (1.pp); zabierzecie (2.pp); zabiorą (3.pp).

Wersety 19-25

  • odwiązać (pf.), to untie, to unbind
  • odliczyć (pf.), to count, to reckon
  • skarb (m.), treasure
  • przywieść (pf.), to bring
  • stół (m.), table

Review: wejście (n., entrance), dom (m., house), zbliżyć się (pf., to draw near), przełożony (m., chief, superior), rzec (pf., to say), pozwolić (pf., to permit, to allow), pan (m., lord), raz (m., time), pierwszy (first), przybyć (pf., to arrive, to come), tu (here), kupić (pf., to buy, to purchase, to acquire), zboże (n., grain), wracać (impf., to return, to go/come back), torba (f., bag), gospoda (f., inn), znaleźć (pf., to find), wierzch (m., top), pieniądze (pl., money), przywieźć (pf., to bring), inny (other), żywność (f., food, provisions), wiedzieć (impf., to know), włożyć (pf., to put, to place), tamten (that {one}, the other {one}), powiedzieć (pf., to say), spokojny (tranquil, at peace), bać się (impf., to be afraid, to fear), ojciec (m., father), dać (pf., to give), dojść (pf., to reach), człowiek (m., man), wprowadzić (pf., to conduct, to bring, to usher), kazać (impf., to order, to bid, to cause), podać (pf., to serve), woda (f., water), obmyć (pf., to wash), noga (f., foot), obrok (m., fodder), osioł (m., ass, donkey), tymczasem (meanwhile), przygotować (pf., to prepare, to ready), dar (m., gift), zanim (before), nadejść (pf., to come, to approach), południe (n., noon, midday), dowiedzieć się (pf., to find out, to learn), zasiąść (pf., to sit down).

Verses 19-21: Gdy więc byli już u wejścia do domu Józefa (so when they were at the entrance to Joseph’s house), zbliżyli się do przełożonego jego domu (they went up to the chief of his house) i rzekli (and said): pozwól, panie (if you please [permit], {my} lord). Gdy po raz pierwszy przybyliśmy tu kupić zboża (when we came here the first time to acquire grain), wracając (on our way back [returning]), po odwiązaniu naszych torb w gospodzie (after we untied our bags at the inn [after the untying of our bags at the inn]), znaleźliśmy na wierzchu torby każdego pieniądze (we found the money at the top of each one’s bag), jak były odliczone (as it had been [as they* were] reckoned). Przywieźliśmy je z sobą: we have brought it (brought them*) with us. *Pieniądze is a plural noun.

Verse 22: Mamy też i inne pieniądze (we also have other money), aby kupić żywności (so as to acquire food). Nie wiemy (we do not know), kto nam włożył [tamte] pieniądze do naszych torb (who put that other {first} money into our bags [who put unto us that other money into our bags]). Present tense of the imperfective wiedzieć (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): wiem (1.ps); wiesz (2.ps); wie (3.ps); wiemy (1.pp); wiecie (2.pp); wiedzą (3.pp).

Verse 23: A on im powiedział (and he said to them): bądźcie spokojni (be at peace). Nie bójcie się: fear not. Bóg wasz, Bóg ojca waszego (your God, the God of your father) dał wam ten skarb do waszych torb (put this treasure in your bags [gave to you this treasure into your bags]). Wasze pieniądze doszły do mnie: I received your money (your money reached me). I przywiódł do nich Symeona: and he brought {out} Simeon to them.

Verse 24: Człowiek ów wprowadził ich do domu Józefa (the man [that man] brought them to Joseph’s house) i kazał podać wody (and had water be served; and bade [was bidding] serve water), aby obmyli sobie nogi (that they might wash their feet), i dał obroku ich osłom (and he gave fodder to their asses).

Verse 25: Oni tymczasem przygotowali dary (they, in the meantime, readied their gifts), zanim nadszedł Józef w południe (before Joseph came at noon); dowiedzieli się bowiem (for they had learnt), że tu mieli zasiąść do stołu (that they were to sit down to table).

Wersety 26-31

  • zdrowie (n.), health, welfare
  • uklęknąć (pf.), to kneel down
  • urwać (pf.), to slip out
  • wzruszenie (n.), affection, emotion
  • łza (f.), tear
  • nadbiegnąć, nadbiec (impf.), to hasten/run up
  • pokój (m.), room, chamber

Review: przyjść (pf., to arrive, to come), dom (m., house), trzymać (impf., to hold, to keep), ręka (f., hand), dar (m., gift), przynieść (pf., to bring), oddać pokłon (pf., to make obeisance), ziemia (f., ground), zapytać (pf., to ask), sędziwy (aged), ojciec (m., father), mówić (impf., to speak), dobrze (well, right), miewać się (impf., to be feeling), jeszcze (yet, still), żyć (impf., to live, to be alive), odpowiedzieć (pf., to respond), sługa (m., servant), znów (again), spojrzeć (pf., to look), dostrzec (pf., to perceive, to notice), syn (m., son), matka (f., mother), brat (m., brother), najmłodszy (youngest), zaraz (at once), dodać (pf., to add), oby (may, would that), darzyć (impf., to grant, to bestow), łaska (f., mercy, grace), nagle (hastily, swiftly, suddenly), ogarnąć (pf., to seize, to grip), wielki (great, big, large), widok (m., view, sight), oko (n., eye), odejść (pf., to leave, to depart), rozpłakać się (pf., to break into tears), obmyć (pf., to wash), twarz (f., face), wyjść (pf., to come/go out), usiłować (impf., to endeavour, to strive, to attempt), panować (pf., to control, to dominate), dać (pf., to give), rozkaz (m., command, order), niech (let, may), podać (pf., to serve), posiłek (m., meal).

Verse 26: Kiedy Józef przyszedł do domu (when Joseph came home), oni, trzymając w rękach dary (they, holding in their hands the gifts), które dla niego przynieśli (which they had brought for him), oddali mu pokłon do ziemi (made him obeisance to the ground).

Verse 27: On zaś (he, for his part) zapytawszy ich o zdrowie (having asked them about their welfare), rzekł (said): czy wasz sędziwy ojciec (is your aged father), o którym mi mówiliście (of whom you spoke [were speaking] to me), dobrze się miewa (keeping well?). Czy jeszcze żyje?: is he yet alive? Present tense of the imperfective żyć (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): żyję (1.ps); żyjesz (2.ps); żyje (3.ps); żyjemy (1.pp); żyjecie (2.pp); żyją (3.pp).

Verse 28: Odpowiedzieli (they responded): sługa twój, a nasz ojciec, dobrze się miewa (your servant our father is keeping well). Jeszcze żyje: he is yet alive. I znów uklękli i oddali pokłon: and they again knelt and made obeisance.

Verse 29: A gdy (and when) spojrzawszy (having looked {about}), dostrzegł Beniamina (he spotted Benjamin), syna swej matki (his mother’s son) zapytał (he asked): czy to ten wasz brat najmłodszy (is this your youngest brother), o którym mi mówiliście? (of whom you spoke [were speaking] to me?). I zaraz dodał (and he added at once): oby cię Bóg darzył swą łaską, synu mój (may God bestow you with his grace, my son).

Verse 30: I nagle urwał (and he slipped out in haste), bo nagle ogarnęło go wielkie wzruszenie (for great emotion had suddenly gripped him) na widok brata (at the sight of his brother), że aż łzy nadbiegły mu do oczu (so that tears were hastening up to his eyes). Odszedł więc do swego pokoju i tam się rozpłakał: so he went into his chamber and broke into tears there.

Verse 31: Potem zaś, obmywszy twarz (but then, having washed his face), wyszedł (he came out) i usiłując panować nad sobą (and striving to control himself) dał rozkaz (gave the order): niech podadzą posiłek (let the meal be served [let them serve the meal]).

Wersety 32-34

  • wstrętny, abominable, abhorrent
  • posadzić (pf.), to seat, to place
  • zdziwiony, astonished, marvelled
  • spoglądać (impf.), to look
  • porcja (f.), portion, serving
  • pięciokrotnie, five times
  • ucztować (impf.), to feast
  • rozweselić się (pf.), to become merry
  • wpływ (m.), influence

Review: podać (pf., to serve), osobno (separately, apart), Egipcjanin (m., Egyptian), jadać (impf., to eat), również (also), jeść (impf., to eat), móc (impf., may, can, to be able), razem z (along with), Hebrajczyk (m., Hebrew), rzecz (f., thing), brat (m., brother), najstarszy (oldest, eldest), najmłodszy (youngest), według (according to), wiek (m., age), po czym (thereupon), polecić (pf., to instruct), zanieść (pf., to bring, to carry, to bear), stół (m., table), większy (greater, bigger, larger), wino (n., wine).

Verse 32: Podano więc jemu osobno (he was therefore served separately [one therefore served him (served unto him) separately]), jego braciom osobno (his brothers separately [unto his brothers separately]) i Egipcjanomktórzy z nim jadalirównież osobno (and the Egyptians [and unto the Egyptians], who were eating with him, also separately). Egipcjanie bowiem nie mogli jeść razem z Hebrajczykami (for the Egyptians could not eat along with the Hebrews), gdyż byłoby to dla Egipcjan rzeczą wstrętną (since that would be for the Egyptians an abhorrent thing). Jemu = mu (unto him).

Verse 33: [Józef] posadził przed sobą braci (Joseph seated his brothers before him) od najstarszego do najmłodszego (from oldest to youngest), według ich wieku (according to their age); oni zaś tym zdziwieni (they, for their part, astonished by this), spoglądali jeden na drugiego* (looked [were looking] at one another). *That is to say, they marvelled at one another, unable to determine how he should know their ages, so as to seat them according to their seniority.

Verse 34: Po czym polecił zanieść im ze swego stołu porcje (thereupon he instructed that portions be brought to them from his table); porcja dla Beniamina była pięciokrotnie większa (the portion for Benjamin was five times greater). Oni zaś ucztując z nim rozweselili się pod wpływem wina: and whilst feasting with him, they became merry under the influence of wine. Pięciokrotnie is an adverb meaning five times; related to this is the adjective pięciokrotny, meaning fivefold.