Polish language series: Rdz 31, Jakub opuszcza Labana

In the thirty-first chapter of the book of Genesis, Jacob quits Laban: Jakub opuszcza Labana.

If you are arriving on this site for the first time, begin your study of the Polish language here.

Read Rdz 31

To read the Polish text of the Bible associated with the notes below or listen to its audio, visit Biblia Tysiąclecia and consult Rdz 31. An archived version of the text can be found here.

Wersety 1-7

  • mienie (n.), possessions, substance
  • majątek (m.), wealth, fortune
  • zmienić się (pf.), to change, to be transformed
  • pastwisko (n.), pasture
  • wyraz (m.), expression, look
  • dawniej, before, previously
  • najlepiej, best
  • siła (f.), might, strength, power
  • oszukiwać (impf.), to deceive, to cheat
  • wielokrotnie, repeatedly, many times
  • zmieniać (impf.), to change
  • bronić (impf.), to defend, to guard
  • krzywda (f.), harm, prejudice, wrong

Review: słyszeć (impf., to hear), syn (m., son), mówić (impf., to say), zabrać (pf., to take away), wszystko (everything), posiadać (impf., to own, to possess), ojciec (m., father), dorobić się (pf., to acquire), cały (entire, all), widzieć (impf., to see), wobec (before, towards), przedtem (before, previously), wtedy (then), rzec (pf., to say), wrócić (pf., to return), ziemia (f., land), przodek (m., ancestor, forefather), kraj rodzinny (m., native land), trzoda (f., flock), kazać (impf., to order, to cause), wezwać (pf., to summon, to call in), powiedzieć (pf., to say), wiedzieć (impf., to know), twarz (f., face), choć (although), służyć (impf., to serve), jednak (however), zapłata (f., payment, wages), tylko (only, but).

Verse 1: Jakub słyszał (Jacob heard [was hearing]), jak synowie Labana mówili (how the sons of Jacob said [were saying]): Jakub zabrał wszystko (Jacob has taken away everything), co posiadał nasz ojciec (that our father owned [was owning]), i z mienia naszego ojca (and from the substance of our father) dorobił się całego tego majątku (he has acquired all this wealth). Review: Declension of Polish possessive pronouns.

Verse 2: I widział Jakub (and Jacob saw [was seeing]), że Laban zmienił się wobec niego (that Laban had changed towards him) i nie był już taki jak przedtem (and no longer dealt with him as before [and was no longer as before]).

Verse 3: Wtedy to Pan rzekł do Jakuba (it was then that the Lord said to Jacob): wróć do ziemi twych przodków (return to the land of your forefathers), do twego kraju rodzinnego (to your native land), Ja zaś będę z tobą (I, for my part, shall be with you).

Verses 4-5: Jakub, który był na pastwisku przy swej trzodzie (Jacob, who was out at pasture with his flocks [alongside his flocks]), kazał wezwać do siebie Rachelę i Leę (had Rachel and Leah brought to him [caused (ordered) to call in unto himself Rachel and Leah]) i powiedział im (and said to them): widzę po [wyrazie] twarzy waszego ojca (I see, from the look on your father’s face [from (by) the look of the face of your father]), że nie jest on dla mnie taki jak dawniej (that he is not disposed towards me as before [that towards me (for me) he is not as before]), lecz Bóg mojego ojca był ze mną (but the God of my father has been with me).

Verses 6-7: Wy same najlepiej wiecie (you yourselves know full well [know best]), że choć z całych sił służyłem ojcu waszemu (that although I served [was serving] your father with all my might [from all my mights]), on jednak oszukiwał mnie i wielokrotnie zmieniał mi zapłatę (he nevertheless deceived me [was deceiving me] and repeatedly changed my wages [was changing unto me the wages]); i tylko Bóg bronił mnie od krzywdy (and only God guarded [was guarding] me from harm). Be sure to recognise the difference between the imperfective verbs widzieć (to see) and wiedzieć (to know); study their present tense conjugations (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): widzieć (to see): widzę (1.ps); widzisz (2.ps); widzi (3.ps); widzimy (1.pp); widzicie (2.pp); widzą (3.pp); wiedzieć (to know): wiem (1.ps); wiesz (2.ps); wie (3.ps); wiemy (1.pp); wiecie (2.pp); wiedzą (3.pp). Consider also the following:

dobrzelepiejnajlepiej
wellbetterbest

dobrylepszynajlepszy
goodbetterbest

Wersety 8-16

  • pokrywać (impf.), to cover
  • łaciaty, patchy
  • przypatrzyć się (pf.), to look
  • odpowiadać (impf.), to respond
  • namaścić (pf.), to anoint, to oil
  • udział (m.), share
  • obchodzić się (impf.), to treat, to deal with
  • obrócić (impf.), to turn
  • użytek (m.), profit, use
  • słusznie, rightly, justly

Review: bowiem (for, because), ojciec (m., father), mówić (impf., to say), owca (f., sheep), pstry (spotted, speckled), zapłata (f., wages, payment), wszystek (all, every), rodzić się (impf., to be born), cętkowany (speckled, spotted), wydzielić (pf., to allot), część (f., part, share, portion), dobytek (m., livestock, substance), dać (pf., to give), nadchodzić (impf., to come, to close in), czas (m., time), parzyć się (impf., to mate), trzoda (f., flock), widzieć (impf., to see), sen (m., dream, sleep), samiec (m., male), anioł (m., angel), wołać (impf., to call out), słuchać (impf., to listen), spojrzeć (pf., to look), postępować (impf., to behave, to deal with), stela (f., stele), złożyć (pf., to offer up), ślub (m., vow), gotować się (impf., to prepare oneself), droga (f., way, road), opuścić (pf., to leave), kraj (m., land, country), ziemia rodzinna (f., native land), słowo (n., word), rzec (pf., to say), jakiś (some), ponadto (besides, also), majątek (m., wealth, fortune), wszak (after all), obcy (m., outsider, foreigner), wziąć (pf., to take), własność (f., possessions, property), mienie (n., possessions, substance), oddzielić (pf., to separate), należeć (impf., to belong), syn (m., son), czynić (impf., to do, to make), rozkazać (pf., to order, to command).

Verse 8: Gdy bowiem [ojciec wasz] mówił (for whenever your father would say): owce pstre będą twoją zapłatą (the spotted sheep shall be your wages), wszystkie rodziły się pstre (all the young would come out spotted [all were being born spotted]); gdy zaś mówił (whereas when he would say): cętkowane będą dla ciebie zapłatą (the speckled shall be your wages [shall be the wages for you])wszystkie rodziły się cętkowane (all the young would come out speckled [all were being born speckled]).

Verse 9: I tak Bóg wydzielił część dobytku ojca waszego (and God thus allotted a portion of your father’s livestock) i dał ją mnie (and gave it to me).

Verses 10-12: Bo gdy nadchodził czas parzenia się trzody (for when it came time for the flocks to mate [for when the time of mating of the flocks came]), widziałem we śnie (I saw [was seeing] in a dream), jak samce pokrywające trzody były pstre, cętkowane i łaciate (how the males mounting [covering] the flocks were spotted, speckled and patchy), i wtedy anioł Boga (and then an angel of God) wołał na mnie we śnie (called out to me in the dream): Jakubie (Jacob), a gdy mu odpowiadałem (and when I responded to him): słucham (yes [I am listening]), mówił (he said [was saying]): spójrz i przypatrz się (look and see): wszystkie samce pokrywające trzodę są pstre, cętkowane i łaciate (all the males mounting [covering] the flocks are spotted, speckled and patchy); widzę bowiem (for I have seen [for I see]), jak Laban z tobą postępuje (how Laban has been dealing with you [how Laban deals with you]). Of the imperfective słuchać, learn the present tense (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): słucham (1.ps); słuchasz (2.ps); słucha (3.ps); słuchamy (1.pp); słuchacie (2.pp); słuchają (3.pp).

Verse 13: Ja jestem Bóg z Betel (I am the God of Bethel), gdzie namaściłeś stelę (where you anointed the pillar [stele]) i gdzie złożyłeś mi ślub (and where you made [offered] a vow to me). Teraz więc gotuj się do drogi (now then, get ready to go [ready yourself for the way]), opuść ten kraj (leave this land) i wróć do twej rodzinnej ziemi (and return to your native land).

Verse 14: Na te słowa Rachela i Lea rzekły do niego (in response [to these words] Rachel and Leah said to him): czy mamy ponadto jakiś udział w majątku naszego ojca? (have we also a share in our father’s wealth [of the wealth of our father]?).

Verse 15: Wszak obchodził się z nami jak z obcymi (he dealt [was dealing] with us after all as outsiders [as with outsiders]), bo nie tylko wziął za nas zapłatę (for not only has he received [taken] payment in exchange for us), ale jeszcze obrócił na swój użytek naszą własność (but he has also turned to his profit that which is ours [our belongings]).

Verse 16: Słusznie więc (justifiably then) całe mienie (all the substance), które Bóg oddzielił od mienia ojca naszego (which God has taken away [separated] from the substance of our father), należy do nas i do naszych synów (belongs to us and to our sons). Teraz więc czyń to wszystko, co Bóg ci rozkazał: now then, do all that God has commanded you (commanded unto you).

Wersety 17-21

  • powziąć (pf.), to take (decision)
  • postanowienie (n.), decision
  • wsadzić (pf.), to put
  • własny, own
  • strzyc (impf.), to shear
  • posążek (m.), statuette
  • błąd (m.), error
  • rozpoczynać (impf.), to start, to initiate
  • przeprawić się (pf.), to cross

Review: wtedy (then), dziecko (n., child), żona (f., wife), wielbłąd (m., camel), zabrać (pf., to take along), stado (n., flock), majętność (f., wealth, substance), zdobyć (pf., to acquire), majątek (m., wealth, fortune), dorobić się (pf., to acquire, to amass), ruszyć (pf., to set off), droga (f., way, road), ojciec (m., father), kraj (m., land, country), pójść (pf., to go), owiec (f., sheep), skraść (pf., to steal), domowy (household), wprowadzić (pf., to bring, to lead), poznać (pf., to recognise, to know), zamierzać (impf., to intend), uciec (pf., to flee), wraz z (along with), dobytek (m., livestock, substance), wędrówka (f., journeying, wayfaring), rzeka (f., river), skierować się (pf., to head for), strona (f., side), wyżyna (f., highland).

Verse 17: Wtedy Jakub powziął postanowienie (Jacob then took a decision) i wsadził swe dzieci i żony na wielbłądy (and put his children and wives on camels).

Verse 18: Zabrał wszystkie swe stada i całą majętność (he took along all his flocks and all the substance), którą zdobył (which he had acquired)majątek własny, którego się dorobił w Paddan-Aram (his own wealth which he had amassed in Paddan-Aram)i ruszył w drogę do swego ojca, Izaaka (and made his way to his father Isaac), do kraju Kanaan (in the land of Canaan).

Verse 19: Gdy Laban poszedł strzyc owce (when Laban had gone to shear the sheep), Rachela skradła mu posążki domowe (Rachel stole his household statuettes [stole the household statuettes from him (unto him)]). Of the perfective pójść, study the masculine and feminine of the past tense (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): (masculine) poszedłem (1.ps); poszedłeś (2.ps); poszedł (3.ps); poszliśmy (1.pp); poszliście (2.pp); poszli (3.pp); (feminine); poszłam (1.ps); poszłaś (2.ps); poszła (3.ps); poszłyśmy (1.pp); poszłyście (2.pp); poszły (3.pp).

Verse 20: Jakub zaś wprowadził w błąd Labana Aramejczyka (Jacob, for his part, misled [induced to error] Laban the Aramean), nie dając mu poznać po sobie, że zamierzał uciec (by not revealing [giving to know] his intention to flee [that he intended to flee]). Aramejczyk (m.): Aramean.

Verse 21: Tak więc uciekł on (and so he fled) wraz z całym dobytkiem (along with all his substance) i rozpoczynając wędrówkę (and initiating his journey) przeprawił się przez rzekę (crossed the river), a potem skierował się w stronę wyżyny Gilead (and then headed in the direction of the Gilead highland). Of the perfective uciec, study the masculine and feminine of the past tense (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): (masculine); uciekłem (1.ps); uciekłeś (2.ps); uciekł (3.ps); uciekliśmy (1.pp); uciekliście (2.pp); uciekli (3.pp); (feminine) uciekłam (1.ps); uciekłaś (2.ps); uciekła (3.ps); uciekłyśmy (1.pp); uciekłyście (2.pp); uciekły (3.pp).

Wersety 22-30

  • ujść (pf.), to flee, to escape
  • dogonić (pf.), to overtake, to catch up to
  • baczyć (impf.), to take heed, to take care
  • branka (f.), captive (female)
  • potajemnie, secretly, in secrecy
  • okraść (pf.), to rob
  • odprawić (pf.), to send away
  • wesele (n.), mirth
  • pieśń (f.), song, ballad
  • bęben (m.), drum
  • nierozsądnie, unwisely, foolishly
  • surowo, severely, sternly
  • ubiegły, last (week, year, etc.)
  • tęskno, longingly, wistfully

Review: trzeci (third), dzień (m., day), dowiedzieć się (pf., to find out, to learn), zebrać (pf., to assemble, to call together), krewny (m., kinsman), wyruszyć (pf., to leave, to set out), pościg (m., pursuit, chase), siedem (seven), wyżyna (f., highland), tenże (the same), noc (f., night), ukazać się (pf., to appear), sen (m., dream, sleep), rzec (pf., to say), rozmowa (f., conversation), nic (nothing), żądać (impf., to demand), rozbić (pf., to pitch), namiot (m., tent), również (also, too), uczynić (pf., to do, to make), oszukać (pf., to deceive, to cheat), uprowadzić (pf., to take away, to take captive, to abduct), córka (f., daughter), wojenny (martial, war), uciec (pf., to flee), powiedzieć (pf., to say, to tell), cytra (f., kithara), nawet (even), dać (pf., to give), ucałować (pf., to kiss), wnuk (m., grandson), postąpić (pf., to behave, to act), móc (impf., may, can, to be able), teraz (now), obejść się (pf., to treat, to deal), ojciec (m., father), noc (f., night), ruszyć (pf., to set off), droga (f., way, road), rodzina (f., family), skraść (pf., to steal), posążek (m., statuette).

Verses 22-23: A gdy na trzeci dzień (and when, on the third day) Laban dowiedział się, że Jakub uszedł (Laban learnt that Jacob had fled), zebrał swych krewnych (he assembled his kinsmen) i wyruszył za nim w pościg (and pursued him [set out behind him in pursuit]). Po siedmiu dniach dogonił go na wyżynie Gilead: seven days later (after seven days), he overtook him in the Gilead highland. Uszedł is the masculine, third-person singular of the past tense of the perfective ujść; study the masculine and feminine of the past tense of this verb (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): (masculine) uszedłem (1.ps); uszedłeś (2.ps); uszedł (3.ps); uszliśmy (1.pp); uszliście (2.pp); uszli (3.pp); (feminine) uszłam (1.ps); uszłaś (2.ps); uszła (3.ps); uszłyśmy (1.pp); uszłyście (2.pp); uszły (3.pp).

Verse 24: Ale tejże nocy (but that same night) Bóg ukazał się we śnie Labanowi Aramejczykowi (God appeared to Laban the Aramean in a dream) i rzekł do niego (and said to him): bacz (take heed), abyś w rozmowie z Jakubem (that in conversation with Jacob) niczego od niego nie żądał (you demand nothing of him). Aramejczyk (m.): Aramean.

Verse 25: Laban dogonił Jakuba (Laban overtook Jacob), gdy ten rozbił swe namioty na tej wyżynie (after he [this one] had pitched his tents in this highland). Laban i jego krewni również rozbili namioty na wyżynie Gilead: Laban and his kinsmen also pitched their tents in the Gilead highland.

Verse 26: I wtedy Laban rzekł do Jakuba (and Laban then said to Jacob): cóż uczyniłeś? (what ever have you done?). Oszukałeś mnie i uprowadziłeś moje córki jak branki wojenne: you have deceived me and taken my daughters away like war brides. Branka wojenna (f.): war bride.

Verse 27: Czemu uciekłeś potajemnie (why did you flee in secrecy) i okradłeś mnie? (and rob me?). Nic mi nie powiedziałeś (you kept silent [you did not tell me anything; you told me nothing]), a przecież odprawiłbym cię (and yet I would have sent you away) z weselem (with mirth): z pieśniami, bębnami i cytrami (with song, drum and kithara). Odprawiłbym (I would send away; in this context: I would have sent away) from the perfective odprawić, is the conditional of the masculine first person. Study the fuller masculine and feminine conjugation (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): (masculine) odprawiłbym (1.ps); odprawiłbyś (2.ps); odprawiłby (3.ps); odprawilibyśmy (1.pp); odprawilibyście (2.pp); odprawiliby (3.pp); (feminine); odprawiłabym (1.ps); odprawiłabyś (2.ps); odprawiłaby (3.ps); odprawiłybyśmy (1.pp); odprawiłybyście (2.pp); odprawiłyby (3.pp).

Verse 28: Nawet nie dałeś mi ucałować mych wnuków i mych córek: you did not even let me kiss my grandsons and daughters. Postąpiłeś nierozsądnie: you have behaved foolishly.

Verse 29: Mógłbym teraz obejść się z wami surowo (I could now deal with you severely); ale Bóg ojca waszego (but the God of your father) tak mi powiedział ubiegłej nocy (said thus to me last night): bacz (take heed), abyś w rozmowie z Jakubem (that in conversation with Jacob) niczego od niego nie żądał (you demand nothing of him). Mógłbym (I would be able, I could) from the imperfective móc, is the conditional of the masculine first person. Study the fuller masculine and feminine conjugation (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): (masculine); mógłbym (1.ps); mógłbyś (2.ps); mógłby (3.ps); moglibyśmy (1.pp); moglibyście (2.pp); mogliby (3.pp); (feminine) mogłabym (1.ps); mogłabyś (2.ps); mogłaby (3.ps); mogłybyśmy (1.pp); mogłybyście (2.pp); mogłyby (3.pp).

Verse 30: Gdy już jednak ruszyłeś w drogę (but just as you were heading on your way), bo tęskno było ci bardzo za rodziną twego ojca (for you were very much longing for your father’s family), to czemu skradłeś mi moje posążki? (why is it that you stole my statuettes from me?). Tęskno ci is to be understood as meaning you long for; you yearn for; tęskno było ci, then, means you were longing for; you were yearning for. Of the perfective skraść, study the masculine and feminine of the past tense (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): (masculine) skradłem (1.ps); skradłeś (2.ps); skradł (3.ps); skradliśmy (1.pp); skradliście (2.pp); skradli (3.pp) (feminine) skradłam (1.ps); skradłaś (2.ps); skradła (3.ps); skradłyśmy (1.pp); skradłyście (2.pp); skradły (3.pp).

Wersety 31-35

  • przeszukać (pf.), to search
  • siodło (n.), saddle
  • brać (impf.), to take
  • za złe, in bad part, resentfully
  • kobiecy, womanly
  • poszukiwanie (n.) search, searching

Review: dać (pf., to say), odpowiedź (f., response), bać się (impf., to be afraid, to fear), myśleć (impf., to think), siła (f., force, might), odebrać (pf., to take away), znaleźć (pf., to find), posążek (m., statuette), stracić (pf., to lose), życie (n., life), obecność (f., presence), krewny (m., kinsman), zabrać (pf., to take along, to take away), wiedzieć (impf., to know), bowiem (for, because), skraść (pf., to steal), wejść (pf., to enter, to go in), namiot (m., tent), niewolnica (f., slavewoman), wyjść (pf., to come/go out), wziąć (pf., to take), przedtem (before, previously), włożyć (pf., to put, to place), wielbłąd (m., camel), usiąść (pf., to sit down), ojciec (m., father), pan (m., lord), móc (impf., may, can, to be able), wstać (pf., to arise, to get up), przypadłość (f., indisposition, affliction), mimo (despite).

Verse 31: Jakub dał Labanowi taką odpowiedź (Jacob responded to Laban thus [Jacob gave to Laban such response]): bałem się (I was afraid), myśląc, że mi siłą odbierzesz także i twoje córki (thinking that you would take away from me by force also your daughters).

Verse 32: Ten zaś, u którego znajdziesz swoje posążki (as for the one with whom you find [will find] your statuettes), niech straci życie (let him lose his life). W obecności krewnych naszych (in the presence of our kinsmen) przeszukaj to, co jest przy mnie (search that which is with me), i zabierz sobie (and take unto yourself {what is yours}). Nie wiedział bowiem Jakub, że to Rachela je skradła: for Jacob did not know (was not knowing) that it was Rachel who had stolen them.

Verse 33: Wszedł więc Laban do namiotu Jakuba (so Laban went into Jacob’s tent), do namiotu Lei i dwóch niewolnic (and into the tent of Leah and the two slavewomen), lecz nic nie znalazł (but he did not find anything; but he found nothing). Wyszedłszy z namiotu Lei, wszedł do namiotu Racheli: having come out of Leah’s tent, he went into Rachel’s tent.

Verses 34-35: Rachela zaś wzięła przedtem posążki (Rachel, however, had taken [previously took] the statuettes) i włożyła pod siodło wielbłąda (and placed them under the camel saddle [saddle of the camel]), i na nich usiadła (and sat down upon them). A gdy Laban (and when Laban), przeszukawszy cały namiot (having searched the entire tent), nic nie znalazł (found nothing; did not find anything), rzekła do ojca (she said to her father): nie bierz mi tego za złe (do not bear me ill will [do not take this from me in bad part]), panie mój (my lord), że nie mogę wstać (that I cannot rise), gdyż mam kobiecą przypadłość (for I am with the indisposition proper to women [for I have the womanly indisposition]). Mimo więc poszukiwań, Laban nie znalazł posążków: despite the search, Laban could not find (did not find) the statuettes.

Wersety 36-39

  • gorzki, bitter
  • wyrzut (m.), reproach
  • popełnić (pf.), to commit, to perpetrate
  • nieprawość (f.), misdeed, infringement
  • przetrząsać (impf.), to ransack, to search
  • rzecz (f.), thing
  • słuszność (f.), rightness, justness
  • ronić (impf.), to miscarry
  • jadać (impf.), to eat
  • rozszarpać (pf.), to tear to pieces

Review: wtedy (then), rozgniewać się (pf., to become angered), zacząć (pf., to start, to begin), czynić (impf., to do, to make), słowo (n., word), występek (m., offence, crime), ścigać (impf., to pursue, to chase), znaleźć (pf., to find), położyć (pf., to place, to set down), krewny (m., kinsman), niech (may, let), powiedzieć (pf., to say), dwadzieścia (twenty), rok (m., year), owiec (f., ewe), koza (f., she-goat), baran (m., ram), trzoda (f., flock), dziki (wild), zwierzę (n., animal), sztuka (f., unit, head of livestock), przynosić (impf., to bring), dawać (impf., to give), jeśli (if), zostać (pf., to become, to remain), skraść (pf., to steal), dzień (m., day), noc (f., night), szukać (impf., to seek).

Verses 36-37: Wtedy Jakub rozgniewał się (Jacob then became angered) i zaczął czynić gorzkie wyrzuty Labanowi (and began making bitter reproaches to Laban) tymi słowami (with these words): jakiż popełniłem występek (what ever crime have I committed) i jaką nieprawość (and what misdeed), że mnie ścigasz (that you should pursue me [are pursuing me]), że przetrząsasz wszystkie moje rzeczy? (that you should ransack all my things [are ransacking all my things]?). Cóż swojego znalazłeś wśród tych rzeczy (what ever of yours have you found amongst these things), które są moimi? (which are mine?). Połóż to wobec moich i twoich krewnych (set it before me and before your kinsmen) i niech oni powiedzą, kto z nas ma słuszność (and let them say who of us is right [has rightness]). Review: Polish possessive pronouns. Mieć słuszność is to be understood as meaning to be right (literally, to have rightness); its opposite, nie mieć słuszności, can be understood as to be wrong.

Verse 38: Dwadzieścia lat byłem u ciebie: I spent twenty years in your service (I was twenty years at your place). Review: How to count in Polish. Twoje owce i kozy nie roniły: your ewes and she-goats never miscarried (were not miscarrying). Baranów z twojej trzody nie jadałem: the rams of your flocks never did I eat (I was not eating).

Verse 39: Rozszarpanej [przez dzikie zwierzę] sztuki (that which was torn by wild beasts [the heads of livestock torn by wild animals]) nie przynosiłem ci (I never brought to you [I was not bringing to you]); dawałem za to moją sztukę (I always put of mine in their stead [I was giving in place of this my head of livestock]). Jeśli ci coś zostało skradzione (if something was stolen from you) czy to w dzień, czy w nocy (whether by day or by night), szukałeś u mnie (you exacted [sought] it of me).

Wersety 40-42

  • trawić (impf.), to consume, to ravage
  • upał (m.), sweltering heat
  • chłód (m.), cold
  • spędzać (impf.), to drive away
  • powieka (f.), eyelid
  • czcić (impf.), to worship
  • wspomagać (impf.), to help, to assist
  • puścić (pf.), to let go, to release
  • z niczym, empty-handed
  • wycierpieć (pf.), to endure
  • ile, how much
  • napracować się (pf.), to toil
  • zeszły, last (week, year, etc.)
  • zaświadczyć (pf.), to bear witness

Review: bywać (impf., to be often), dzień (m., day), noc (f., night), sen (m., sleep), ów (that, the said), dwadzieścia (twenty), rok (m., year), służba (f., service), służyć (impf., to serve), czternaście (fourteen), dwa (two), córka (f., daughter), sześć (six), trzoda (f., flock), wielokrotnie (repeatedly, many times), zmieniać (impf., to change), zapłata (f., payment, wages), gdyby nie (but for), ojciec (m., father), bojaźń (f., fear), ręka (f., hand), widzieć (impf., to see), noc (f., night).

Verse 40: Bywało (it was often; many a time was it), że dniem trawił mnie upał (that heat would ravage me by day), a nocą chłód spędzał mi sen z powiek (and cold would drive away sleep from my eyes [eyelids] by night).

Verse 41: Takie były owe dwadzieścia lat w służbie u ciebie: such were those twenty years in service at your place. Służyłem ci czternaście lat za dwie twoje córki (I served you [was serving you] fourteen years for your two daughters), a sześć latza trzodę (and six years for your flocks). Ty zaś wielokrotnie zmieniałeś mi zapłatę: you, on the other hand, would change my wages repeatedly.

Verse 42: Gdyby Bóg ojca mego, Bóg Abrahama (had the God of my father, the God of Abraham)Ten, którego z bojaźnią czci Izaak (the One whom from fear Isaac worships), nie wspomagał mnie (not assisted me [not been assisting me]), to puściłbyś mnie teraz z niczym (then you would have now sent me away empty-handed [with nothing]). Com wycierpiał (what I have endured) i ilem się napracował rękami (and how [how much] I have toiled with my hands), Bóg widzi (God has seen [God sees]). Com means what I (from coś), and ilem means how much I (from ile); through the m ending, these, rather than the verb, are marked for the first person. On też zeszłej nocy zaświadczył: he also bore witness last night.

Wersety 43-54

  • świadectwo (n.), testimony, evidence
  • kopiec (m.), heap, mound
  • zasiąść (pf.), to sit down
  • wzniesienie (n.), prominence
  • czuwać (impf.), to watch, to be on guard
  • nade = nad
  • obchodzić się (impf.), to treat
  • świadek (m.), witness
  • ustawić (pf.), to set up, to place

Review: wprawdzie (indeed, to be sure), córka (f., daughter), dziecko (n., child), trzoda (f., flock), widzieć (impf., to see), uczynić (impf., to do, to make), urodzić (pf., to bear), zawrzeć (pf., to establish, to conclude), przymierze (n., pact), zgoda (f., agreement), między (between), wybrać (pf., to pick out, to select), kamień (m., stone), postawić (pf., to set up, to raise), stela (f., stele), bliski (m., near and dear person), nazbierać (pf., to gather), zebrać (pf., to collect, to gather), ułożyć (pf., to compose), posiłek (m., meal), nazwać (pf., to call), przy tym (moreover), dodać (pf., to add), pagórek (m., hillock), odtąd (henceforth), świadectwo (n., evidence, testimony), zgoda (f., agreement), dlatego (for that reason), mówić (impf., to say), rozstać się (pf., to part, to take one’s leave), źle (badly, wrong), obchodzić się (impf., to treat, to deal with), wziąć (pf., to take), oprócz (apart from), inny (other, another), żona (f., wife), choć (although), nikt (nobody, no one), człowiek (m., man; pl., ludzie), patrzyć (impf., to look, to take note), pagórek (m., hillock), świadectwo (n., testimony, evidence), zgoda (f., agreement), iść (impf., to go, to walk), obok (past), zły (ill, wicked), zamiar (m., intent, intention), przodek (m., ancestor, forefather), sędzia (m., judge), przysięgnąć (pf., to swear), bojaźń (f., fear), czcić (impf., to worship), ojciec (m., father), zabić (pf., to kill), wyżyna (f., highland), zwierzę (n., animal), ofiara (f., offering), zaprosić (pf., to invite), krewny (m., kinsman), posiłek (m., meal), posilić się (pf., to eat), ułożyć się (pf., to lie down), sen (m., sleep).

Verse 43: Laban tak odpowiedział Jakubowi (Laban responded thus to Jacob): wprawdzie (to be sure) są to moje córki (these are my daughters) i ich dzieci są moimi (and their children are mine), trzodamoją trzodą (the flocks are my flocks), i wszystko, co tu widzisz, jest moje (and all that you see is mine), ale cóż mogę teraz uczynić moim córkom albo ich dzieciom (but what ever can I now do about [to] my daughters or their children), które one urodziły? (whom they have borne?).

Verse 44: Zawrzyjmy zatem obaj przymierze (let the two of us therefore conclude a pact) i niech [to] będzie świadectwo [zgody] (and let it be a testimony of the agreement) między mną a tobą (between me and you).

Verses 45-46: Wtedy Jakub wybrał jeden kamień (Jacob then picked out a stone) i postawił jako stelę (and set it up as a pillar [stele]), a potem rzekł do swych bliskich (and then said to his kinsmen): nazbierajcie kamieni (gather stones). Zebrali więc kamienie i ułożyli z nich kopiec, na którym zasiedli do posiłku: so they collected stones and of them composed a mound, upon which they sat down to a meal.

Verse 47: Laban nazwał to wzniesienie: Jegar Sahaduta (Laban named this prominence Yegar-Sahadutha), Jakub zaś: Galed (whereas Jacob named it Galed).

Verses 48-49: Laban przy tym dodał (Laban also said [Laban moreover added]): niechaj ten pagórek będzie odtąd (let this hillock henceforth be) świadectwem [zgody] między mną a tobą (a testimony of the agreement between me and you). Dlatego nazwał go Galed i Mispa (that is why he named it Galed and Mizpah), mówiąc (saying): niechaj Pan czuwa nade mną i nad tobą (may the Lord watch over me and you), gdy się rozstaniemy (when we part ways [when we shall part ways]).

Verse 50: Gdybyś źle się obchodził z moimi córkami (if you ill-treat my daughters [if you deal badly with my daughters]) albo wziął sobie oprócz nich inne żony (or take other wives besides them [or take unto yourself apart from them other wives]), to choć nie będzie nikogo z ludzi między nami, patrz (even if there should be no man [will be none of the men] between us, take note): Bóg będzie świadkiem między mną a tobą (God shall be witness between me and you).

Verses 51-52: I rzekł jeszcze Laban do Jakuba (and Laban further said to Jacob): ten oto pagórek z kamieni (here is this hillock of stones) i ta stela (and this pillar [stele]), które ustawiłem (which I have set up) jako świadectwo [zgody] (as a testimony of the agreement) między mną a tobą (between me and you), będą świadectwem (it shall be a testimony), że ani ja nie będę szedł obok tego pagórka do ciebie (that neither I shall go [shall be going] past this hillock unto you), ani ty nie będziesz szedł obok tego pagórka lub steli do mnie (nor you shall go [shall be going] past this hillock or pillar [stele] unto me) w złym zamiarze (with ill intent). Of the imperfective iść, study the masculine and feminine of the past tense (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): (masculine) szedłem (1.ps); szedłeś (2.ps); szedł (3.ps); szliśmy (1.pp); szliście (2.pp); szli (3.pp); (feminine) szłam (1.ps); szłaś (2.ps); szła (3.ps); szłyśmy (1.pp); szłyście (2.pp); szły (3.pp).

Verse 53: Bóg Abrahama i Bóg Nachora (the God of Abraham and the God of Nahor), Bóg ich przodków (the God of their forefathers), niechaj będzie naszym sędzią (may he be our judge); for clarity: may the God of Abraham and the God of Nahor, the God of their forefathers, be our judge. Jakub zaś (Jacob, for his part) przysiągł na Tego (swore by the One), którego z bojaźnią czcił Izaak, jego ojciec (whom, from fear, his father Isaac worshipped [was worshipping]).

Verse 54: A potem Jakub zabił (and then Jacob killed) na owej wyżynie (in that highland) zwierzęta na ofiarę (animals for the offering), po czym zaprosił swych krewnych na posiłek (after which he invited his kinsmen to a meal); for clarity: and then Jacob sacrificed animals in that highland, after which he invited his kinsmen to a meal. A gdy się posilili, ułożyli się do snu na tej wyżynie: and after they had eaten, they lay down to sleep in this highland.