Polish language series: Rdz 30, nowy układ Jakuba

The thirtieth chapter of the book of Genesis tells of: nowy układ Jakuba z Labanem (Jacob’s new agreement with Laban).

If you are arriving on this site for the first time, begin your study of the Polish language here.

Read Rdz 30

To read the Polish text of the Bible associated with the notes below or listen to its audio, visit Biblia Tysiąclecia and consult Rdz 30. An archived version of the text can be found here.

Wersety 1-8

  • zazdrościć (impf.), to envy, to be jealous of
  • rozgniewać się (pf.), to become angered
  • odeprzeć (pf.), to retort
  • odmawiać (impf.), to deny, to withhold
  • znowu, again, once more
  • nadludzki, extraordinary, superhuman
  • zwyciężyć (pf.), to prevail, to win

Review: widzieć (impf., to see), móc (impf., may, can, to be able), dać (pf., to give), potomstwo (n., offspring), siostra (f., sister), rzec (pf., to say), mąż (m., husband), sprawić (pf., to cause, to bring about), mieć (impf., to have), dziecko (n., child), bo (for, because), inaczej (otherwise), przyjść (pf., to arrive, to come), umrzeć (pf., to die), wtedy (then), powiedzieć (pf., to say), niewolnica (f., slavewoman), zbliżyć się (pf., to draw near), urodzić (pf., to bear), kolano (n., knee), chociaż (if only, at least), sposób (m., way, manner), żona (f., wife), więc (therefore, so), począć (pf., to conceive), urodzić (pf., to bear), syn (m., son), jako (as), sędzia (m., judge), otoczyć (pf., to surround), opieka (f., care), wysłuchać (pf., to hear, to heed), dlatego (for that reason), nazwać (pf., to call), drugi (second), syn (m., son), walka (f., combat, struggle, fight), wieść (impf., to lead), przeto (therefore), imię (n., name).

Verse 1: Rachela zaś widząc (now Rachel, upon seeing), że nie może dać Jakubowi potomstwa (that she was unable to give Jacob offspring), zazdrościła swej siostrze (envied her sister) i rzekła do męża (and said to her husband): spraw (bring about), abym miała dzieci (that I might have children); bo inaczej przyjdzie mi umrzeć (for otherwise death will come to me [for otherwise it will come to me to die]).

Verse 2: Jakub rozgniewał się na Rachelę (Jacob became angered with Rachel) i odparł (and retorted): czyż to ja, a nie Bóg, odmawiam ci potomstwa? (is it I, and not God, who has denied you offspring [who denies offspring to you]?).

Verse 3: Wtedy ona powiedziała (she then said): mam niewolnicę Bilhę (there is my slavewoman Bilhah [I have my slavewoman Bilhah]). Zbliż się do niej (lie with her [draw near to her]), aby urodziła dzieci na moich kolanach (that she may bear children on my knees); chociaż w ten sposób będę miała od ciebie potomstwo (if only that she may so have offspring by you [from you]). Review: Declension of Polish possessive pronouns.

Verse 4: Dała mu więc swą niewolnicę Bilhę za żonę (she therefore gave her slavewoman Bilhah to him), i Jakub zbliżył się do niej (and Jacob lay with her [drew near to her]).

Verses 5-6: A gdy Bilha poczęła i urodziła Jakubowi syna (and when Bilhah conceived and bore Jacob a son), Rachela rzekła (Rachel said): Bóg jako sędzia otoczył mnie opieką (God as judge has surrounded me with care); wysłuchawszy mnie dał mi syna (having heeded me, he has given me a son). Dlatego nazwała go Dan: that is why she named him Dan.

Verse 7: Niewolnica Racheli, Bilha, znowu poczęła (Rachel’s slavewoman Bilhah conceived again) i urodziła Jakubowi drugiego syna (and bore Jacob a second son).

Verse 8: Wtedy Rachela rzekła (Rachel then said): nadludzką walkę wiodłam z siostrą moją (an extraordinary struggle have I waged against my sister [with my sister]) i zwyciężyłam (and I have prevailed). Nadludzki is composed of nad (super-, over) + ludzki (human); that is, superhuman. Przeto dała mu imię Neftali: she therefore named him Naphtali (gave to him the name Naphtali). Of the imperfective wieść, study the masculine and feminine of the past tense (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): (masculine) wiodłem (1.ps); wiodłeś (2.ps); wiódł (3.ps); wiedliśmy (1.pp); wiedliście (2.pp); wiedli (3.pp) (feminine) wiodłam (1.ps); wiodłaś (2.ps); wiodła (3.ps); wiodłyśmy (1.pp); wiodłyście (2.pp); wiodły (3.pp).

Wersety 9-16

  • zwać (impf.), to call
  • żąć (impf.), to reap, to harvest
  • pszenica (f.), wheat
  • mandragora (f.), mandrake

Review: widzieć (impf., to see), przestać (pf., to stop, to desist), rodzić (impf., to bear), wziąć (pf., to take), niewolnica (f., slavewoman), dać (pf., to give), żona (f., wife), urodzić (pf., to bear), syn (m., son), zawołać (pf., to call out, to exclaim), szczęśliwie (fortunately), imię (n., name), drugi (second), powiedzieć (pf., to say), szczęście (n., fortune), bo (for, because), kobieta (f., woman), szczęśliwy (fortunate), pewien (a, certain, one), raz (m., time), wyjść (pf., to go out), pole (n., field), znaleźć (pf., to find), przynieść (pf., to bring back), matka (f., mother), rzec (pf., to say), dość (enough), zabrać (pf., to take away), mąż (m., husband), jeszcze (yet, even), chcieć (impf., to want, to mean), niechaj (may, let), spać (impf., to sleep), noc (f., night), wracać (impf., to return, to come back), wieczór (m., evening), naprzeciw (opposite, before), przyjść (pf., to arrive, to come), nabyć (pf., to buy, to acquire).

Verse 9: Ale i Lea widząc (now when Leah too saw [but also Leah seeing]), że przestała rodzić (that she had stopped bearing), wzięła swą niewolnicę Zilpę (she took her slavewoman Zilpah) i dała ją Jakubowi za żonę (and gave her to Jacob as wife).

Verse 10: Zilpa, niewolnica Lei, urodziła Jakubowi syna: Zilpah, Leah’s slavewoman, bore Jacob a son.

Verse 11: Wtedy Lea zawołała (Leah then exclaimed): szczęśliwie (what fortune [fortunately]). I dała mu imię Gad: and she named him Gad (and she gave to him the name Gad).

Verses 12-13: A gdy Zilpa (and when Zilpah), niewolnica Lei (Leah’s slavewoman), urodziła Jakubowi drugiego syna (bore a second son to Jacob), Lea powiedziała (Leah said): na moje szczęście (fortunate am I [to my fortune]). Bo kobiety będą mnie zwały szczęśliwą: for women will deem me fortunate [for women will be calling me fortunate]). Dała więc mu imię Aser: so she named him Asher (she therefore gave to him the name Asher).

Verse 14: Pewnego razu (one time) Ruben, wyszedłszy na pole (Reuben, having gone out to the field), gdy żęto pszenicę (when the wheat was being harvested [when one was harvesting the wheat]), znalazł mandragory (found mandrakes) i przyniósł je swej matce, Lei (and brought them to his mother Leah). Rachel says to Leah: daj mi mandragory syna twego (give me your son’s mandrakes). Of the perfective znaleźć, study the masculine and feminine of the past tense (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): (masculine) znalazłem (1.ps); znalazłeś (2.ps); znalazł (3.ps); znaleźliśmy (1.pp); znaleźliście (2.pp); znaleźli (3.pp); (feminine) znalazłam (1.ps); znalazłaś (2.ps); znalazła (3.ps); znalazłyśmy (1.pp); znalazłyście (2.pp); znalazły (3.pp). Study the same of the perfective przynieść: (masculine) przyniosłem (1.ps); przyniosłeś (2.ps); przyniósł (3.ps); przynieśliśmy (1.pp); przynieśliście (2.pp); przynieśli (3.pp); (feminine) przyniosłam (1.ps); przyniosłaś (2.ps); przyniosła (3.ps); przyniosłyśmy (1.pp); przyniosłyście (2.pp); przyniosły (3.pp).

Verse 15: A na to Lea: to which Leah said (and to this, Leah). Leah says: czyż nie dość, że mi zabrałaś mego męża (was it not ever enough to have taken my husband away from me [is it not ever enough that from me you have taken away my husband]), i jeszcze chcesz zabrać mandragory mego syna? (that you would now also take away my son’s mandrakes [and you mean even to take away the mandrakes of my son]?). Rachel exclaims: niechaj więc śpi z tobą tej nocy (let him therefore sleep with you tonight) za mandragory twego syna (in exchange for your son’s mandrakes). Of the imperfective chcieć, learn the present tense (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): chcę (1.ps); chcesz (2.ps); chce (3.ps); chcemy (1.pp); chcecie (2.pp); chcą (3.pp).

Verse 16: A gdy Jakub wracał wieczorem z pola (and when Jacob was returning from the field in the evening), wyszła Lea naprzeciw niego i rzekła (Leah went out to meet him [went out opposite him] and said): do mnie przyjdź (come unto me), bo nabyłam cię (for I have hired [acquired] you) za mandragory mego syna (in exchange for my son’s mandrakes). I spał z nią owej nocy: and he slept with her that night.

Wersety 17-24

  • wspaniały, magnificent, splendid
  • dar (m.), gift
  • pierwszeństwo (n.), precedence
  • zlitować się (pf.), to take pity
  • hańba (f.), shame, disgrace
  • westchnąć (pf.), to yearn, to long, to sigh
  • oby, would that, let us hope, may

Review: spełnić (pf., to fulfil, to accomplish), pragnienie (n., desire), począć (pf., to conceive), urodzić (pf., to bear), piąty (fifth), syn (m., son), mówić (impf., to say), dać (pf., to give), nagroda (f., reward), oddać (pf., to yield, to grant), niewolnica (f., slavewoman), mąż (m., husband), nazwać (pf., to call), więc (therefore, so), znów (again, anew), szósty (sixth), rzec (pf., to say), obdarować (pf., to endow, to bestow), sześć (six), imię (n., name), wreszcie (lastly, finally), córka (f., daughter), wysłuchać (pf., to hear, to heed), otworzyć (pf., to open), łono (n., womb), zdjąć (pf., to take away), dodać (pf., to add), jeszcze (yet), drugi (second, another).

Verse 17: Bóg zaś spełnił pragnienie Lei (and God fulfilled Leah’s desire): poczęła i urodziła Jakubowi piątego syna (she conceived and bore a fifth son to Jacob).

Verse 18: Leah says: dał mi Bóg nagrodę za to, że oddałam moją niewolnicę mężowi (God has rewarded me [given me my reward] in exchange for having given my slavewoman to my husband). Nazwała więc go Issachar: so she named him Issachar.

Verses 19-20: A gdy Lea znów poczęła (and when Leah conceived again) i urodziła szóstego syna Jakubowi (and bore Jacob a sixth son), rzekła (she said): obdarował mnie Bóg wspaniałym darem (God has bestowed me with a magnificent gift), teraz będę już miała pierwszeństwo u mego męża (now indeed I shall take [shall be having] precedence with my husband), gdyż urodziłam mu sześciu synów (for I have borne him six sons). Dała więc synowi imię Zabulon: she therefore named her son Zebulun (she therefore gave to her son the name Zebulun).

Verse 21: Wreszcie urodziła i córkę, którą nazwała Dina: lastly she bore also a daughter, whom she named Dina.

Verse 22: A Bóg zlitował się i nad Rachelą (and upon Rachel too did God take pity); wysłuchał ją Bóg i otworzył jej łono (God heeded her and opened her womb).

Verse 23: Gdy więc poczęła i urodziła syna (so when she conceived and bore a son), rzekła (she said): zdjął Bóg ze mnie hańbę (God has taken my disgrace away from me).

Verse 24: Dając mu zaś imię Józef (naming him Joseph [giving to him the name Joseph]), westchnęła (she yearned): oby Pan dodał mi jeszcze drugiego syna (would that the Lord add yet another son for me).

Wersety 25-32

  • odgadnąć (pf.), to conjecture, to surmise
  • dzięki (+ dat.), thanks to
  • ustalić (pf.), to set
  • pomnożyć się (pf.), to multiply oneself
  • zatroszczyć się (pf.), to attend to
  • opiekować się (impf.), to care for, to tend to
  • obejść (pf.), to inspect, to pass through
  • cętkowany, speckled, spotted
  • pstry, spotted, speckled
  • czarny, black, dark
  • koza (f.), she-goat

Review: urodzić (pf., to bear), rzec (pf., to say), zwolnić (pf., to relieve, to release), móc (impf., may, can, to be able), wrócić (pf., to return), kraj (m., land, country), mieszkać (impf., to dwell), pozwolić (pf., to permit, to let), zabrać (pf., to take along), żona (f., wife), dziecko (n., child), służyć (impf., to serve), odejść (pf., to leave, to depart), wiedzieć (impf., to know), dobrze (well, right), odpowiedzieć (pf., to respond), oby (would that, may), darzyć (impf., to grant, to bestow), życzliwość (f., kindness, favour), bowiem (for, because), błogosławić (impf., to bless), po czym (after which, thereupon), dodać (pf., to add), zapłata (f., payment, wages), dać (pf., to give), sam (alone), dobytek (m., livestock, substance), niewiele (not much, little), zanim (before), przyjść (pf., to arrive, to come), odkąd (since), jednak (however), teraz (now), musieć (impf., to have to, must, to be obliged), rodzina (f., family), nic (nothing), uczynić (pf., to do, to make), tylko (only, but), powiedzieć (pf., to say, to tell), nadal (as before), paść (impf., to feed, to pasture), stado (n., flock), dzisiaj (today), wszystek (all, every), wybrać (pf., to take out, to pick out), jagnię (n., lamb), spośród (from amongst), owca (f., sheep, ewe), koźlę (n., kid, young goat), niech (may, let).

Verse 25: Gdy Rachela urodziła Józefa (after [when] Rachel had borne Joseph), Jakub rzekł do Labana (Jacob said to Laban): zwolnij mnie (give me leave [release me]), abym mógł wrócić do kraju (that I may return to the land), w którym mieszkałem (where I used to dwell).

Verse 26: Pozwól mi zabrać moje żony i dzieci (allow me to take along my wife and children), za które ci służyłem (for whom I have served you [was serving you]), i odejdę (and I shall depart). Wiesz dobrze, jak ci służyłem: you know well how I have served you (was serving you). Of the imperfective wiedzieć, learn the present tense (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): wiem (1.ps); wiesz (2.ps); wie (3.ps); wiemy (1.pp); wiecie (2.pp); wiedzą (3.pp).

Verse 27: Laban says: obyś mnie darzył życzliwością (would that you bestow me with your favour). Odgadłem bowiem, że Pan błogosławił mi dzięki tobie: for I have conjectured that the Lord blessed me (was blessing me) thanks to you.

Verse 28: Po czym dodał (then [after which] he added): ustal mi twoją zapłatę (set me your wages [your wage]), a ja ci ją dam (and I shall pay them [shall give it] to you). Of the verb dać, review the perfective future (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): dam (1.ps); dasz (2.ps); da (3.ps); damy (1.pp); dacie (2.pp); dadzą (3.pp).

Verse 29: To Laban, Jacob says: ty sam wiesz, jak ci służyłem (you yourself know how I have served you [was serving you]) i jaki jest twój dobytek dzięki mnie (and how your livestock has fared [and how your livestock is] thanks to me).

Verse 30: Miałeś bowiem niewiele (for you had [were having] little), zanim przyszedłem (before I arrived); odkąd zaś tu jestem (whereas since I have been [I am] here), pomnożył się on bardzo (it has increased [multiplied itself] greatly) i Pan ci błogosławi (and the Lord has blessed [blesses] you). Jednak teraz muszę się zatroszczyć i o moją rodzinę: now, however, I am obliged to attend to my family.

Verse 31: A na to Laban (in response, Laban said [to this, Laban]): cóż więc mam ci dać? (what ever am I therefore to pay you [give you]?). Jacob responds: nic mi nie dasz (you need not pay me anything [you will give me nothing]). He continues: uczyń mi tylko to, co ci powiem (do for me but that which I shall tell you), a będę nadal pasł twe stada (and, as before, I shall pasture [shall be pasturing] your flocks) i będę się nimi opiekował (and shall tend [shall be tending] to them).

Verse 32: A więc (and so): obejdę dzisiaj wszystkie twe stada (I shall pass through all your flocks today) i wybiorę z nich dla siebie (and from them I shall pick out for myself) wszystkie jagnięta cętkowane, pstre i czarne spośród owiec (all speckled, spotted and dark lambs from amongst the sheep) oraz koźlęta pstre i cętkowane spośród kóz (and spotted and speckled kids from amongst the goats). Niech one będą moją zapłatą: let them be my pay.

Wersety 33-36

  • uczciwość (f.), honesty, integrity
  • należeć się (impf.), to be owing
  • skraść (pf.), to steal
  • kozioł (m.), he-goat
  • sierść (f.), coat, fur
  • odległość (f.), distance
  • trzeba było, it took, it was necessary
  • ciąg (m.), duration, course

Review: pewien (a certain), czas (m., time), móc (impf., may, can, to be able), przekonać się (pf., to ascertain, to convince onself), bowien (for, because), przyjść (pf., to arrive, to come), obejrzeć (pf., to look, to inspect, to examine), jako (as), zapłata (f., wages, payment), koza (f., she-goat), cętkowany (speckled, spotted), pstry (spotted, speckled), owiec (f., sheep, ewe), czarny (black, dark), uważać (impf., to consider), rzec (pf., to say), dobrze (well), niechaj (may, let), mówić (impf., to say), ale (but), jeszcze (yet), sam (very same), dzień (m., day), oddzielić (pf., to separate), cokolwiek (anything, a little), biały (white), dać (pf., to give), syn (m., son), ponadto (furthermore), wyznaczyć (pf., to fix, to set), przejść (pf., to traverse, to cross), trzy (three), pomiędzy (between), paść (impf., to feed, to pasture), pozostały (remaining).

Verse 33: Po pewnym czasie (in the future [after a certain time]) będziesz mógł przekonać się (you will be able to convince yourself) o mojej uczciwości (of my honesty). Gdy bowiem przyjdziesz (for when you come [will come]), aby obejrzeć to, co będzie mi się należało (to inspect that which is owing to me [will be owing to me]) jako zapłata (as payment; in wages), kozy, które nie będą cętkowane i pstre (the goats that are not speckled or spotted [will not be speckled and spotted]), oraz owce, które nie będą czarne (and the sheep that are not dark [will not be dark]), możesz uważać za skradzione przeze mnie (may be considered by you as having been stolen by me [you may consider as stolen by me]). Of the verb przyjść, learn the perfective future (1.ps = first-person singular; 1.pp = first-person plural, etc.): przyjdę (1.ps); przyjdziesz (2.ps); przyjdzie (3.ps); przyjdziemy (1.pp); przyjdziecie (2.pp); przyjdą (3.pp).

Verse 34: Laban says: dobrze (very well), niechaj będzie tak, jak mówisz (let it be as you say).

Verse 35: Ale jeszcze tego samego dnia (but on yet that very day) Laban oddzielił wszystkie kozły cętkowane i pstre (Laban separated all the speckled and spotted he-goats) oraz wszystkie kozy cętkowane i pstre (and all the speckled and spotted she-goats); wszystkie, które miały cokolwiek sierści białej (which had some white in their coats [which were showing (having) anything of a white coat]), oraz owce czarne (and the dark sheep), i dał je swym synom (and gave them to his sons).

Verse 36: Ponadto wyznaczył odległość (he furthermore set a distance), jaką trzeba było przejść (such as it took to cross) w ciągu trzech dni (in the duration of three days) pomiędzy sobą a Jakubem (between himself and Jacob); for clarity: he furthermore set a distance of three days’ journey between himself and Jacob. A Jakub pasł pozostałe owce Labana: and Jacob pastured (was pasturing) the rest of Laban’s sheep (the remaining sheep of Laban).

Wersety 37-39

  • nazbierać (pf.), to gather, to collect
  • świeży, fresh
  • gałązka (f.), shoot, sprig
  • topola (f.), poplar
  • migdałowy, almond
  • platan (m.), plane
  • pozdzierać (pf.), to peel, to tear away
  • kora (f.), bark
  • prążek (m.), stripe
  • ostrugać (pf.), to peel
  • patyk (m.), stick, rod
  • umocować (pf.), to fasten, to secure
  • poidło (n.), watering trough
  • przychodzić (impf.), to arrive, to come
  • parzyć się (impf.), to mate, to pair
  • wskutek (+ gen.), on account of
  • przychówek (m.), young
  • prążkowy, striped

Review: drzewo (n., tree), sposób (m., manner, way), ukazać się (pf., to appear), biały (white), koryto (m., trough), woda (f., water), czyli (that is to say), widzieć (impf., to see), trzoda (f., flock), pić (impf., to drink), bowiem (for, because), zwierzę (n., animal), dawać (impf., to give), sierść (f., coat, fur), pstry (spotted, speckled), cętkowany (speckled, spotted).

Verse 37: Jakub nazbierał sobie (Jacob gathered for himself) świeżych gałązek topoli (fresh shoots of poplar), drzewa migdałowego (of almond [of almond tree]) i platanu (and of plane) i pozdzierał z nich korę (and peeled the bark from them) w taki sposób (in such a way), że ukazały się na nich białe prążki (that white stripes appeared in them).

Verse 38: Tak ostrugane patyki umocował przy korytach z wodą (the rods peeled so, he secured them to the troughs of water [troughs with water]), czyli przy poidłach (that is to say, to the watering receptacles), aby je widziały trzody, które przychodziły pić wodę (that the flocks which came to drink water might see them). Gdy bowiem zwierzęta przychodziły pić wodę, parzyły się: for whenever the animals came to drink water (for when the animals were coming to drink water), they would mate (they were mating).

Verse 39: I tak parzyły się zwierzęta z trzód (and so the animals from the flocks mated [were mating]) przed tymi patykami (before these rods) i wskutek tego dawały przychówek (and therefore produced young [and on account of this were giving young]) o sierści prążkowej, pstrej i cętkowanej (of striped, spotted and speckled coats).

Wersety 40-43

  • pędzić (impf.), to drive
  • przodem, ahead
  • osobno, separately, apart
  • łączyć (impf.), to join, to unite
  • umieszczać (impf.), to place, to put
  • ponacinany, streaked
  • widoczny, visible
  • mocny, strong, robust
  • dostać się (pf.), to fall to the lot of, to go over to

Review: oddzielić (pf., to separate), więc (therefore, so), owiec (f., sheep), biały (white), przed (before), pstry (spotted, speckled), czarny (black, dark), trzymać (impf., to hold, to keep), stado (n., flock), patyk (m., stick, rod), miejsce (n., place), poidło (n., watering trough), tylko (only), wtedy (then), parzyć się (impf., to mate, to pair), sztuka (f., unit, head of livestock), słaby (weak), kłaść (impf., to put down, to place), sposób (m., manner, way), stać się (pf., to become), człowiek (m., man), bardzo (very), zamożny (wealthy, prosperous), bowiem (for, because), licny (numerous), trzoda (f., flock), ponadto (besides, what is more), niewolnica (f., slavewoman), sługa (m., manservant), wielbłąd (m., camel), osioł (m., ass, donkey).

Verse 40: Jakub oddzielił więc owce białe (Jacob therefore separated the white sheep) i pędził je przodem (and drove them ahead) przed pstrymi i czarnymi (before the spotted and dark ones), jako stada Labana (for the flocks of Laban); dla siebie zaś trzymał stada osobno (whereas for himself, he kept his flocks separate), nie łącząc ich ze stadami Labana (joining them not with the flocks of Laban).

Verses 41-42: A przy tym (moreover) Jakub umieszczał owe ponacinane patyki (Jacob would place those streaked rods) na widocznym miejscu (in a visible place) przy poidłach (at the watering troughs) tylko wtedy, gdy miały się parzyć sztuki mocne (only when the robust animals would mate); gdy zaś owce były słabe (whereas when the sheep were feeble), patyków nie kładł (he would not place the rods). W ten sposób sztuki słabe miały się dostać Labanowi (in this way, the feeble animals would fall to the lot of Laban), a mocneJakubowi (and the robust to Jacob).

Verse 43: Tak to stał się Jakub człowiekiem bardzo zamożnym (thus it is that Jacob became a very prosperous man); miał bowiem liczne trzody (for he had [was having] numerous flocks), a ponadto niewolnice, sługi, wielbłądy i osły (as well as slavewomen and menservants, camels and asses).