Polish language series: Rdz 24, Rebeka żoną Izaaka

In the twenty-fourth chapter of the book of Genesis, Rebekah becomes the wife of Isaac: Rebeka żoną Izaaka.

If you are arriving on this site for the first time, begin your study of the Polish language here.

Read Rdz 24

To read the Polish text of the Bible associated with the notes below or listen to its audio, visit Biblia Tysiąclecia and consult Rdz 24. An archived version of the text can be found here.

Wersety 1-9

  • piastować (impf.), to hold (a position)
  • godność (f.), position, rank
  • zarządca (m.), steward
  • biodro (n.), hip, haunch
  • przysięgnąć (pf.), to swear
  • zaprowadzić (pf.), to take, to lead
  • niebiosa (pl.), heavens
  • uroczyście, solemnly
  • zwolnić (pf.), to relieve, to release
  • byle tylko, providing that, so long as
  • spełnić (pf.), to perform, to accomplish

Review: zestarzeć się (pf., to grow old, to age), dojść (pf., to reach), podeszły (advanced, ripe), wiek (m., age), wszystek (all, every), błogosławić (impf., to bless), rzec (pf., to say), sługa (m., servant), rodzina (f., family), cały (entire, all), posiadłość (f., possession), położyć (pf., to place), ręka (f., hand), pod (under), chcieć (impf., to want), niebo (n., heaven, sky), ziemia (f., earth), wziąć (pf., to take), syn (m., son), żona (f., wife), spośród (from amongst), kobieta (f., woman), mieszkać (impf., to dwell), pójść (pf., to go), kraj rodzinny (m., native land), wybrać (pf., to choose), odpowiedzieć (pf., to respond), zechcieć (pf., to consent), przyjść (pf., to come), kraj (m., land, country), móc (impf., can, to be able), wtedy (then), pochodzić (impf., to originate), czynić (impf., to do, to make), nigdy (never), tam (there), wracać (impf., to go/come back, to return), wywieść (pf., to take out), dom (m., house), ojciec (m., father), obiecać (pf., to promise), potomstwo (n., offspring), dać (pf., to give), posłać (pf., to send), anioł (m., angel), znaleźć (pf., to find), przysięga (f., oath), pan (m., master, lord), powiedzieć (pf., to say, to tell).

Verse 1: Abraham zestarzał się (Abraham grew old) i doszedł do podeszłego wieku (and reached an advanced age), a Bóg mu we wszystkim błogosławił (and God blessed him [was blessing him] in all things).

Verses 2-4: I rzekł Abraham do swego sługi (and Abraham said to his servant), który piastował (who held [was holding]) w jego rodzinie (in his family) godność zarządcy (the rank of steward) całej posiadłości (over [of] all his possessions). This servant was one of chief authority under Abraham; as a trusted steward, he would have watched over Abraham’s possessions. Abraham says to him: połóż mi twą rękę pod biodro (place your hand under my hip [place your hand unto me under the hip]), bo chcę, żebyś mi przysiągł na Pana (for I want you to swear to the Lord [for I want that you swear to the Lord]), Boga nieba i ziemi (God of heaven and earth), że nie weźmiesz (that you will not take) dla mego syna Izaaka (for my son Isaac) żony spośród kobiet Kanaanu (a wife [any wife] from amongst the women of Canaan), w którym mieszkam (where [in which] I dwell), ale że pójdziesz (but that you will go) do mego rodzinnego kraju (to my native land) i wybierzesz żonę (and will choose a wife) dla mego syna Izaaka (for my son Isaac).

Verse 5: Odpowiedział mu sługa: the servant responded to him. He asks: a gdyby taka kobieta (and should the woman [such woman]) nie zechciała (not consent) przyjść ze mną (to come with me) do tego kraju (to this land), czy mogę wtedy zaprowadzić twego syna (am I then to take your son) do kraju, z którego pochodzisz? (to the land from which you come [originate]?).

Verse 6: Abraham says to the servant: nie czyń tego nigdy, abyś miał tam wracać z moim synem (you must never return there with my son [do not ever do this, that you should return there with my son]).

Verse 7: Pan, Bóg niebios (the Lord, God of the heavens), który mnie wywiódł z domu mego ojca (who took me out of my father’s house) i z mego kraju rodzinnego (and out of my native land), który mi uroczyście obiecał (who solemnly promised me): potomstwu twemu dam ten kraj (to your offspring I will give this land), On pośle swego anioła przed tobą (he will send his angel before you); znajdziesz tam żonę dla mego syna (and there you will find a wife for my son).

Verse 8: A gdyby owa kobieta (and should that woman) nie chciała przyjść z tobą (not want to come with you), wtedy jesteś zwolniony z przysięgi (then you are relieved of the oath); byleś tylko z synem moim tam nie wracał (so long as you do not go back there with my son). Zwolniony (relieved, released) is formed from the perfective zwolnić. Observe the following: byle tylko (providing that; so long as); byleś tylko (providing that you; so long as you); byleś tylko tam nie wracał (providing that you do not return there; so long as you do not go back there).

Verse 9: Wtedy sługa położył rękę pod biodro Abrahama, pana swego (then the servant placed his hand under the hip of his master Abraham), i przysiągł, że spełni, jak mu powiedziano (and swore to accomplish what had been said to him [and swore that he would (will) accomplish as unto him one had said]).

Wersety 10-14

  • kosztownośći (pl.), valuables, jewellery
  • rozsiodłać (pf.), to unsaddle
  • wieczorny, evening
  • wychodzić (impf.), to go/come out, to leave
  • czerpać (impf.), to draw (water)
  • łaskawy, łaskaw, benevolent, gracious
  • dziewczyna (f.), maiden, girl
  • nachylić (pf.), to tip, to incline
  • dzban (m.), pitcher, jug
  • pić (pf.), to drink
  • napoić (pf.), to give water to drink

Review: sługa (m., servant), ów (that), zabrać (pf., to take along), dziesięć (ten), wielbłąd (m., camel), pan (m., master, lord), wyruszyć (pf., to leave, to set out), miasto (n., city, town), mieszkać (impf., to dwell), przy (by, next to), studnia (f., well), poza (outside), pora (f., time), wtedy (then), właśnie (precisely, exactly), kobieta (f., woman), woda (f., water), modlić się (impf., to pray), sprawić (pf., to cause, to bring about), spotkać (pf., to come across, to meet), dzisiaj (today), stać (impf., to stand), źródło (n., spring, source), córka (f., daughter), mieszkaniec (m., inhabitant), niechaj (may, let), powiedzieć (pf., to say), napić się (pf., to have a drink), móc (impf., can, to be able), odpowiedzieć (pf., to respond), przeznaczyć (pf., to appoint, to designate), poznać (pf., to recognise, to know).

Verse 10: Sługa ów zabrał z sobą (the servant [that servant] took with him) dziesięć wielbłądów (ten camels) oraz kosztowności swego pana (as well as his master’s valuables) i wyruszył do Aram-Naharaim (and set out for Aram-Naharaim), do miasta, w którym mieszkał Nachor (to the city where [in which] Nahor dwelt [was dwelling]). Wielbłąd, following dziesięć, takes its genitive plural form wielbłądów. Consider the following: dziesięć wielbłądów (ten camels); jedenaście wielbłądów (eleven camels); dwanaście wielbłądów (twelve camels); trzynaście wielbłądów (thirteen camels); czternaście wielbłądów (fourteen camels). Following dwa, trzy or cztery, it is not the genitive plural that is used but the accusative plural: dwa wielbłądy (two camels); trzy wielbłądy (three camels); cztery wielbłądy (four camels).

Verse 11: Tam rozsiodłał wielbłądy (there he unsaddled the camels) przy studni (by a well) poza miastem (outside the city) w porze wieczornej (at evening time), wtedy właśnie, kiedy kobiety (just when the women) wychodziły czerpać wodę (were coming out to draw water).

Verse 12: I modlił się (and he prayed [was praying]): Panie, Boże «Pana mego Abrahama (O Lord, God of my master Abraham), spraw (bring about), abym spotkał ją dzisiaj (that I might meet her today); bądź łaskaw dla mego pana Abrahama (be gracious with my master Abraham).

Verses 13-14: The servant continues: gdy teraz stoję przy źródle i gdy córki mieszkańców tego miasta wychodzą (when I stand by the spring and the daughters of the townsmen [the daughters of the inhabitants of this city] come out), aby czerpać wodę (in order to draw water), niechaj dziewczyna (may the maiden), której powiem (unto whom I will say): “nachyl mi dzban twój (lower your pitcher [tip unto me your pitcher]), abym się mógł napić (that I may drink)”, a ona mi odpowie (and she will respond to me): “pij (drink), a i wielbłądy twoje napoję (and I will also water your camels)”, będzie tą (be the one), którą przeznaczyłeś (whom you have designated) dla sługi swego Izaaka (for your servant Isaac); wtedy poznam (then I will know), że jesteś łaskaw dla mego pana (that you have been gracious with my master).

Wersety 15-19

  • nadejść (pf.), to approach, to come
  • panna (f.), maiden, girl
  • dziewica (f.), virgin, maiden
  • obcować (impf.), to lie {with}, to know {carnally}
  • zabiegnąć (pf.), to run right up to
  • pochylić (pf.), to tip, to incline
  • naczerpać (pf.), to draw (water)
  • wola (f.), will, volition

Review: zanim (before), przestać (pf., to stop, to desist), modlić się (impf., to pray), córka (f., daughter), syn (m., son), żona (f., wife), wyjść (pf., to come/go out), dzban (m., pitcher, jug), ramię (n., shoulder), bardzo (very), piękny (beautiful), jeszcze (yet), mąż (m., man), zejść (pf., to go down), źródło (n., spring, source), napełnić (impf., to fill), wracać (impf., to come/go back, to return), wtedy (then), sługa (m., servant), droga (f., way, road), rzec (pf., to say), dać (pf., to give), napić się (pf., to have a drink), trochę (a little, a bit of), woda (f., water), powiedzieć (pf., to say), pić (pf., to drink), pan (m., lord, master), szybko (quickly, hurriedly), napoić (pf., to give water to drink), także (also, too), wielbłąd (m., camel), móc (impf., can, to be able).

Verse 15: Zanim przestał się modlić (he had scarcely finished praying [before he had stopped praying]), nadeszła Rebeka córka Betuela, syna Milki, żony Nachora, brata Abrahama (Rebekah, {she who was the} daughter of Bethuel, {he who was the} son of Milcah, {she who was the} wife of Nahor, {he who was the} brother of Abraham, approached); wyszła z dzbanem na ramieniu (she came out with her pitcher on her shoulder).

Verse 16: Panna to była bardzo piękna (she was a very beautiful maiden), dziewica (a virgin), która nie obcowała jeszcze z mężem (who had not yet lain [had not yet been lying] with man). Ona to zeszła do źródła i napełniwszy swój dzban, wracała: it was she who went down to the spring and, having filled her pitcher, came back up.

Verse 17: Wtedy sługa ów szybko zabiegł jej drogę (the servant [that servant] then quickly ran her way) i rzekł (and said). Trochę is followed by the genitive: daj mi się napić trochę wody (give me a little water to drink) z twego dzbana (from your pitcher). Supplementary examples of trochę: trochę chleba (a bit of bread); trochę czasu (a little time); trochę wina (a bit of wine); trochę mięsa (a little meat). In nominative form, the nouns from the four preceding examples are: chleb (m., bread); czas (m., time); wino (n., wine); mięso (n., meat).

Verse 18: A ona powiedziała: and she said. Pij, panie mój: drink, my lord. I szybko pochyliła swój dzban, i dała mu pić: and she quickly lowered (tipped) her pitcher and gave him to drink.

Verse 19: A gdy go napoiła: and when she had given him to drink (and when she had watered him). Review: rzekł (he said); rzekła (she said). Rebekah says: także dla twych wielbłądów (also for your camels) naczerpię wody (will I draw water), aby mogły pić do woli (that they may drink their fill [to their volition]).

Wersety 20-23

  • wylać (pf.), to pour out
  • koryto (m.), trough
  • pobiec, pobiegnąć (pf.), to run over
  • nanosić (pf.), to carry, to bring (great quantities)
  • zdziwić (pf.), to astonish, to surprise
  • milczenie (n.), silence
  • dopiąć (pf.), to attain, to achieve
  • cel (m.), objective, design, purpose
  • podróż (f.), journey
  • kolczyk (m.), earring, nosering
  • złoty, golden, of gold
  • waga (f.), weight
  • pół, half
  • bransoleta (f.), bracelet
  • ważyć (impf.), to weigh
  • czyj, whose

Review: po czym (thereupon), szybko (quickly, hurriedly), dzban (m., pitcher, jug), woda (f., water), znów (again), studnia (f., well), czerpać (impf., to draw), wszystek (all, every), wielbłąd (m., camel), czekać (pf., to wait), przekonać się (pf., to ascertain), pozwolić (pf., to permit, to let), napić się (pf., to have a drink), wyjąć (pf., to take out), sykl (m., shekel), włożyć (pf., to put, to place), ręka (f., hand, arm), dziesięć (ten), zapytać (pf., to ask), powiedzieć (pf., to say), dom (m., house), ojciec (m., father), miejsce (n., room, space), nocleg (m., night’s lodging), na nocleg (for the night).

Verse 20: Po czym szybko wylała (thereupon she quickly poured out) ze swego dzbana (of her pitcher) wodę (water) do koryta (into the trough) i pobiegła znów (and ran over again) do studni (to the well) czerpać wodę (to draw water), aż nanosiła dla wszystkich wielbłądów (until she had brought {a great deal thereof} for all the camels).

Verse 21: On zaś (as for the man [as for him; he, for his part]) zdziwiony (astonished) czekał w milczeniu (he stood by [waited] in silence), aby się przekonać (so as to ascertain), czy Pan pozwoli mu (whether the Lord had permitted him [will permit unto him]) dopiąć celu podróży (to achieve the purpose of his journey), czy nie (or not). Zdziwiony is formed from the perfective zdziwić. Dopiąć celu can be taken as to achieve one’s purpose, to attain one’s objective, to gain one’s ends.

Verse 22: Ale gdy się wielbłądy napiły (but when the camels had finished drinking [but when the camels had drunk]), wyjął kolczyk złoty (he took out a golden nosering) wagi pół sykla (weighing a half-shekel [of the weight of half a shekel]) oraz włożył na jej ręce dwie bransolety złote (and put on her arms two golden bracelets) ważące dziesięć syklów (weighing ten shekels). Consider the following: dziesięć syklów (ten shekels); jedenaście syklów (eleven shekels); dwanaście syklów (twelve shekels); trzynaście syklów (thirteen shekels); czternaście syklów (fourteen shekels). Following dwa, trzy or cztery, it is not the genitive plural syklów that is used but the accusative plural sykle: dwa sykle (two shekels); trzy sykle (three shekels); cztery sykle (four shekels).

Verse 23: I zapytał: and he asked. The man says: czyją jesteś córką (whose daughter are you), powiedzże mi (do tell me); czy w domu twego ojca jest miejsce (is there room in your father’s house) dla nas (for us) na nocleg? (to spend the night?; for the night?).

Wersety 24-27

  • dość, enough, sufficient, plenty
  • słoma (f.), straw
  • pasza (f.), fodder
  • przenocowanie (n.), overnighting
  • paść (pf.), to drop, to fall
  • kolano (n.), knee
  • nie omieszkać (pf.), to not fail to
  • wierność (f.), faithfulness, fidelity
  • prowadzić (impf.), to lead, to guide

Review: rzec (pf., to say), córka (f., daughter), syn (m., son), urodzić (pf., to bear), po czym (thereupon), dodać (pf., to add), oraz (as well as), miejsce (n., room, space), wtedy (then), człowiek (m., man), ów (that), oddać pokłon (pf., to make obeisance), niech (may, let), błogosławiony (blessed), pan (m., master, lord), okazać (pf., to show), łaskawość (f., benevolence, kindness), ponieważ (because, for), droga (f., way, road), dom (m., house), krewny (m., relative, kinsman).

Verse 24: Rebekah says: jestem córką Betuela (I am the daughter of Bethuel), syna Milki ({who is the} son of Milcah), którego ona urodziła Nachorowi (whom she bore to Nahor).

Verse 25: Po czym dodała: thereupon she added. Dość u nas słomy i paszy oraz miejsca do przenocowania: there is plenty of straw and fodder at our place, and room to spend the night (room for overnighting). Observe: słoma; dość słomy (straw; plenty of straw); pasza; dość paszy (fodder; plenty of fodder). U nas: at our place; at our home.

Verse 26: Wtedy człowiek ów padł na kolana: then the man (that man) fell to his knees. Oddawszy pokłon Panu: having made obeisance to the Lord.

Verse 27: The servant says: niech będzie błogosławiony Pan (blessed be the Lord), Bóg mego pana Abrahama (the God of my master Abraham), który nie omieszkał (who has not failed) okazać łaskawości swej (to show his kindness) i wierność (and faithfulness) memu panu (to my master), ponieważ prowadził mnie w drodze (for he showed me the way) do domu krewnych (to the house of the kinsmen) mojego pana (of my master).

Wersety 28-33

  • tymczasem, meanwhile, in the meantime
  • zajść (pf.), to happen, to occur
  • śpiesznie, quickly, hurriedly
  • podejść (pf.), to approach, to walk up to
  • czemu, why, for what reason
  • rozkiełznać (pf.), to unbridle
  • obmycie (n.), washing
  • podać (pf.), to serve
  • posiłek (m.), meal
  • przedstawić (pf.), to present, to put forth

Review: dziewczyna (f., maiden, girl), pobiec, pobiegnąć (pf., to run over), dom (m., house), opowiedzieć (pf., to tell, to relate), matka (f., mother), mieć (impf., to have), brat (m., brother), imię (n., name), udać się (pf., to go, to proceed), ów (that), człowiek (m., man; pl., ludzie), za (beyond), miasto (n., city, town), źródło (n., spring, source), zobaczyć (pf., to see), bowiem (for, because), kolczyk (m., earring), bransoleta (f., bracelet), ręka (f., hand, arm), siostra (f., sister), usłyszeć (pf., to hear), mówić (impf., to say), powiedzieć (pf., to say, to tell), więc (so, therefore), stać (impf., to stand), wielbłąd (m., camel), rzec (pf., to say), pójść (pf., to go), błogosławiony (blessed), przez (before), dwór (m., court), przygotować (pf., to prepare), miejsce (n., room, space), dać (pf., to give), słoma (f., straw), pasza (f., fodder), woda (f., water), noga (f., leg, foot), jeść (impf., to eat), dopóki (until), prośba (f., request).

Verse 28: Tymczasem dziewczyna (the maiden, in the meantime) pobiegła do domu (ran home [ran over to her house]) i opowiedziała swej matce (and told her mother) o tym, co zaszło (what happened [about that which had happened]).

Verse 29: A miała Rebeka brata imieniem Laban: now Rebekah had (was having) a brother named (by the name) Laban. Ten to Laban udał się śpiesznie do owego człowieka, za miasto do źródła: it was Laban who rushed out to the man at the spring, beyond the city (it was this Laban who went out quickly to that man, beyond the city to the spring).

Verse 30: Zobaczył bowiem (for he had seen) kolczyk (the nosering) i bransolety na rękach swej siostry (and the bracelets on his sister’s arms) i usłyszał (and had heard), jak Rebeka mówiła (through Rebekah [as Rebekah was saying]), co jej ów człowiek powiedział (what the man [that man] had said to her). Podszedłszy więc do tego człowieka, stojącego z wielbłądami u źródła: so he walked up to the man standing by the camels at the spring. From the imperfective stać (to stand) is formed the masculine stojący (standing); it takes its genitive form stojącego here, to agree with the genitive człowieka following do. Observe: człowiek stojący (standing man); do człowieka stojącego (to the standing man).

Verse 31: Laban says to the man: pójdź (come [go]), błogosławiony przez Pana (O blessed one before the Lord), czemu stoisz tu na dworze? (why do you remain [stand] in the court?). Przygotowałem dom dla ciebie i miejsce dla twych wielbłądów: I have prepared the house for you and space for your camels.

Verse 32: Udał się więc ów człowiek do domu: so the man went to the house. Two impersonal past forms appear: rozkiełznano (from the perfective rozkiełznać) and dano (from the perfective dać). You read: rozkiełznano wielbłądy (the camels were unsaddled [one unsaddled the camels]), dano słomę i paszę wielbłądom (the camels were given straw and fodder [one gave straw and fodder to the camels]) oraz wodę (and water {was given} [and {one gave} water]) do obmycia (for the washing) jego nóg (of his feet) i nóg ludzi (and the feet of the men), którzy z nim byli (who were with him).

Verse 33: Podano is the impersonal past of the perfective podać: gdy zaś podano owemu człowiekowi posiłek (but when the man was served a meal [but when one served unto that man a meal), rzekł (he said). The man says: nie będę jadł (I will not eat [will not be eating]), dopóki nie przedstawię mej prośby (until I have put forth my request). Laban responds: mów (speak).

Wersety 34-42

  • szczególny, special, singular, particular
  • zamożny, affluent, wealthy, prosperous
  • przysiąc (pf.), to swear, to take an oath
  • polecenie (n.), instruction, order
  • służyć (impf.), to serve
  • powieść się (pf.), to be successful
  • ród (m.), (blood)line, tribe
  • odbywać (impf.), to undertake

Review: zacząć (pf., to start, to begin), mówić (impf., to say), sługa (m., servant), sposób (m., manner, way), błogosławić (impf., to bless), pan (m., master, lord), toteż (and so, therefore), stać się (pf., to become), dać (pf., to give), owca (f., sheep), wół (m., ox), srebro (n., silver), złoto (n., gold), niewolnik (m., male slave), niewolnica (f., female slave), osioł (m., ass, donkey), żona (f., wife), urodzić (pf., to bear), podeszły (advanced, ripe), wiek (m., age), syn (m., son), oddać (pf., to grant, to yield), majętność (f., wealth, substance), kazać (impf., to order, to bid, to cause), spełnić (pf., to perform, to accomplish), nie wolno (it is not allowed), wziąć (pf., to take), kobieta (f., woman), przebywać (impf., to sojourn), lecz (but), udać się (pf., to go, to proceed), rodzina (f., family), ojciec (m., father), krewny (m., relative, kinsman), stamtąd (from there), zechcieć (pf., to consent), pójść (pf., to go), posłać (pf., to send), anioł (m., angel), sprawić (pf., to cause, to bring about), zamiar (m., objective, design, purpose), zwolnić (pf., to relieve, to release), przysięga (f., oath), przyjść (pf., to arrive, to come), dziś (today), źródło (m., spring, source), modlić się (impf., to pray), wola (f., will, volition), dopiąć (pf., to attain, to achieve), cel (m., objective, design, purpose), podróż (f., journey).

Verses 34-35: I zaczął mówić: and he began to say. Jestem sługą Abrahama: I am Abraham’s servant. The servant continues: Pan w szczególny sposób błogosławił memu panu (the Lord has especially blessed my master [the Lord in a particular way was blessing unto my master]), toteż stał się on zamożny (and so he has become prosperous): dał mu owce, woły, srebro, złoto, niewolników, niewolnice, wielbłądy i osły (he has given him sheep, oxen, silver, gold, male and female slaves, camels and asses).

Verse 36: Żona zaś pana mego, Sara (as for my master’s wife Sarah), urodziła panu memu (she bore to my master) w podeszłym swym wieku (in her old age) syna (a son). Jemu to oddał on całą swą majętność: it is unto him that he has yielded all his substance; it is unto him that he has granted his entire wealth. Jemu, like mu, means unto him.

Verses 37-38: Pan mój kazał mi przysiąc, że spełnię takie polecenie: my master bade (was bidding) me swear that I would accomplish these instructions (will accomplish such instruction). The instructions consisted of the following: nie wolno ci wziąć żony (you shall not take a wife [unto you it is not allowed to take a wife]) dla mego syna (for my son) spośród kobiet Kanaanu (from amongst the women of Canaan)kraju, w którym przebywam (from the land where [in which] I sojourn), lecz masz udać się (rather you are to go) do rodziny mego ojca (to the family of my father), do moich krewnych (to my kinsmen), i stamtąd wziąć żonę dla mego syna (and take thence a wife for my son).

Verse 39: Gdy zaś rzekłem memu panu: and when I said to my master. A jeśli taka kobieta nie zechce pójść ze mną: what if the woman (such woman) will not consent to follow me (go with me)?

Verse 40: Odpowiedział mi: he responded to me. Abraham’s words, as reported by the servant: Pan, któremu służę (the Lord whom I serve [unto whom I serve]), pośle z tobą swego anioła (will send his angel with you) i sprawi (and will bring about), że zamiar twój ci się powiedzie (the success of your objective [that your objective will be successful]), że weźmiesz żonę (and that you take a wife [and (will bring about) that you will take a wife]) dla mego syna (for my son) z rodziny mojej (from my family), z rodu mojego ojca (from my father’s tribe).

Verse 41: Będziesz zaś zwolniony z przysięgi (you will, however, be relieved of my oath), jeśli przyjdziesz do mych krewnych (if you come [will come] to my kinsmen), a oni ci jej nie dadzą (and they do not give her to you); tylko wtedy będziesz zwolniony z przysięgi (only then will you be relieved of my oath). Zwolniony (relieved, released) is formed from the perfective zwolnić.

Verse 42: Gdy więc dziś przyszedłem do źródła (so when I came today to the spring), modliłem się (I prayed [was praying]): Panie, Boże pana mego Abrahama (O Lord, God of my master Abraham), jeśli taka wola Twoja (if such is your will), spraw (bring about), abym dopiął celu (that I achieve the purpose) podróży (of the journey), którą odbywam (that I am undertaking). Dopiąć celu can be taken as to achieve one’s purpose, to attain one’s objective, to gain one’s ends.

Wersety 43-49

  • zaledwie, barely, scarcely
  • dziękować (impf.), to thank
  • poprowadzić (pf.), to lead, to guide
  • właściwy, proper, right
  • prawdziwy, true
  • gdzie indziej, elsewhere

Review: źródło (n., spring, source), niech (may, let), stać się (pf., to become), dziewczyna (maiden, girl), wyjść (pf., to come/go out), czerpać (impf., to draw), woda (f., water), powiedzieć (pf., to say, to tell), napić się (pf., to have a drink), trochę (a little, a bit of), dzban (m., pitcher, jug), pić (pf., to drink), wielbłąd (m., camel), napoić (pf., to give water to drink), kobieta (f., woman), wybrać (pf., to choose), syn (m., son), pan (m., master, lord), przestać (pf., to stop, to desist), duch (m., spirit), modlić się (impf., to pray), ukazać się (pf., to appear), ramię (n., shoulder), zejść (pf., to go down), wtedy (then), dać (pf., to give), szybko (quickly, hurriedly), nachylić (pf., to tip, to incline), potem (then), także (also, too), zapytać (pf., to ask), córka (f., daughter), odpowiedzieć (pf., to respond), urodzić (pf., to bear), włożyć (pf., to put, to place), więc (so, therefore), kolczyk (m., earring), nozdrze (n., nostril), bransoleta (f., bracelet), ręka (f., hand, arm), paść (pf., to fall), kolano (n., knee), oddać (pf., to grant, to yield), pokłon (m., obeisance), droga (f., way, road), wziąć (pf., to take), bratanica (f., fraternal niece), żona (f., wife), teraz (now), chcieć (impf., to want, to mean), okazać (pf., to show), życzliwość (f., kindness, favour), udać się (pf., to go, to proceed).

Verses 43-44: Oto jestem u źródła: here I am at the spring. Niech więc stanie się tak, żeby ta dziewczyna wyszła czerpać wodę: may it therefore come to pass that the maiden come out to draw water; stać się tak (to become so) can be taken as to come to pass. The remainder of these two verses reads: a gdy jej powiem (and when I say [will say] to her): daj mi się napić (give me to drink) trochę wody (a little water) z twego dzbana (from your pitcher), niechaj mi powie (may she say to me): pij ty (drink {drink you yourself}), a i wielbłądy twe napoję (and your camels will I also water); będzie to ta kobieta (may this be the woman), którą Pan wybrał (whom the Lord has chosen) dla syna pana mojego (for my master’s son). Regarding trochę, see the supplementary examples in the notes at the seventeenth verse.

Verse 45: Zaledwie przestałem tak w duchu się modlić (I had scarcely finished praying thus in my spirit), ukazała się Rebeka (when Rebekah appeared) z dzbanem na ramieniu (with her pitcher on her shoudler) i zeszła do źródła (and went down to the spring), aby czerpać wodę (in order to draw water). Wtedy powiedziałem do niej: daj mi pić: then I said to her: give me to drink.

Verse 46: Ona zaś szybko nachyliła swój dzban i powiedziała: and she quickly lowered (tipped) her pitcher and said. Pij, a potem napoję także twe wielbłądy: drink, and then I will also water your camels. I napiłem się i wielbłądy moje napoiła: and I drank, and she watered my camels.

Verse 47: A gdym ją zapytał (and when I asked her): czyją jesteś córką (whose daughter are you), odpowiedziała (she responded): jestem córką Betuela (I am the daughter of Bethuel), syna Nachora ({who is the} son of Nahor), którego urodziła Milka (whom Milcah bore). Włożyłem więc kolczyk w jej nozdrza i bransolety na jej ręce: so I put the nosering on her nose (into her nostrils) and the bracelets on(to) her arms.

Verse 48: A potem padłem na kolana i oddałem pokłon Panu: then I fell to my knees and made obeisance to the Lord. The feminine bratanica is the Polish for fraternal niece; that is, the daughter of one’s brother: dziękowałem Panu, Bogu pana mego Abrahama (I thanked the Lord [unto the Lord], the God [unto the God] of my master Abraham), że poprowadził mnie drogą właściwą (that he led me the right way [by the right way]), abym wziął bratanicę pana mego (that I might take the daughter of my master’s brother [the fraternal niece of my master]) za żonę dla jego syna (as wife for his son).

Verse 49: A teraz powiedzcie mi (and now tell me), czy chcecie okazać panu mojemu prawdziwą życzliwość (if you mean to show my master [unto my master] true kindness); a jeśli nie (and if not)powiedzcie (say so [say; tell]), a wtedy udam się gdzie indziej (and then I will go elsewhere).

Wersety 50-55

  • srebrny, (made of) silver
  • klejnot (m.), jewel
  • szata (f.), garment, vestment
  • ofiarować (impf.), to present, to offer
  • kosztowności (pl.), valuables
  • najeść się (pf.), to eat one’s fill

Review: wtedy (then), odpowiedzieć (pf., to respond), ponieważ (given that, because), zamierzyć (pf., to intend, to design), móc (impf., can, to be able), lub (or), mieć (impf., to have), przed (before), wziąć (pf., to take), iść (impf., to go, to walk), niechaj (may, let), żona (f., wife), syn (m., son), pan (m., master, lord), postanowić (pf., to determine, to resolve), sługa (m., servant), usłyszeć (pf., to hear), słowo (n., word), oddać pokłon (pf., to make obeisance), po czym (thereupon), wyjąć (pf., to take out), złoty (golden, of gold), dać (pf., to give), brat (m., brother), matka (f., mother), potem (then), przybyć (pf., to arrive), napić się (pf., to have a drink), udać się (pf., to go, to proceed), spoczynek (m., rest, repose), wstać (pf., to arise, to get up), rano (in the morning), rzec (pf., to say), pozwolić (pf., to permit, to let), wrócić (pf., to return), dziewczyna (f., maiden, girl), pozostać (pf., to remain, to stay), dziesięć (ten), dzień (m., day), zanim (before), odejść (pf., to leave, to depart).

Verse 50: Wtedy Laban i Betuel tak odpowiedzieli: Laban and Bethuel then responded thus. Ponieważ Pan tak zamierzył, nie możemy ci powiedzieć nie lub tak: because the Lord has intended it so, we cannot say to you no or yes.

Verse 51: Masz przed sobą Rebekę, weź ją z sobą i idź: before you is Rebekah (you have Rebekah before you), take her with you and go. Niechaj będzie ona żoną syna pana twego, jak postanowił Pan: let her be wife to your master’s son (the wife of the son of your master) as the Lord has determined.

Verse 52: Gdy sługa Abrahama usłyszał te ich słowa (when the servant heard these their words), oddał pokłon Panu (he made obeisance to the Lord).

Verse 53: Po czym wyjąwszy (having thereupon taken out) srebrne i złote klejnoty (jewels of silver and gold [silver and golden jewels]) oraz szaty (as well as garments), dał je Rebece (he gave them to Rebekah); a bratu i matce jej ofiarował kosztowności (and he presented her brother and mother with valuables [and to her brother and mother he was presenting valuables]).

Verse 54: Potem on (then he) i ci, którzy z nim przybyli (and those who had come with him), najadłszy się i napiwszy (having had their fill of food and drink [having eaten their fill and drunk]), udali się na spoczynek (retired for the night [went to retire]). A gdy wstali rano, rzekł sługa Abrahama: and when they arose in the morning, Abraham’s servant said. Pozwólcie mi wrócić do mego pana: let me return to my master.

Verse 55: As used in this verse, z is to be taken as some, about, more or less. You read: odpowiedzieli brat i matka dziewczyny (the maiden’s brother and mother responded): niechaj pozostanie ona z dziesięć dni, zanim odejdzie (let her remain some ten days before she leaves [will leave]). Consider the following: dwa dni (two days); trzy dni (three days); cztery dni (four days), dziesięć dni (ten days); dwadzieścia dni (twenty days); trzydzieści dni (thirty days). Dni is both a genitive plural and accusative plural form. See more examples of counting in the notes at the tenth and twenty-second verses.

Wersety 56-60

  • zatrzymywać (pf.), to detain, to stop
  • spytać (pf.), to ask
  • wyprawić (pf.), to send off
  • piastunka (f.), nurse, female attendant
  • wzrastać (impf.), to grow, to increase
  • nieprzeliczony, countless, innumerable
  • zdobyć (pf.), to conquer, to capture

Review: przynaglać (impf., to urge), mówić (impf., to say), skoro (since, given that), pozwolić (pf., to permit, to let), dopiąć (pf., to attain, to achieve), cel (m., objective, design, purpose), podróż (f., journey), pozwolić (pf., to permit, to let), odejść (pf., to leave, to depart), wrócić (pf., to return), pan (m., master, lord), wtedy (then), rzec (pf., to say), zawołać (pf., to summon, to call for), dziewczyna (f., maiden, girl), zapytać (pf., to ask), sam (oneself), zatem (so, therefore), chcieć (impf., to want), iść (impf., to go, to walk), człowiek (m., man; pl., ludzie), odpowiedzieć (pf., to respond), więc (so, therefore), siostra (f., sister), sługa (m., servant), pobłogosławić (pf., to bless), tysiąc (thousand), niech (may, let), potomstwo (n., offpsring), brama (f., gate), nieprzyjaciel (m., enemy, foe).

Verse 56: Ale on przynaglał mówiąc: but he urged {them}, saying. Nie zatrzymujcie mnie wy, skoro Pan pozwolił mi dopiąć celu mojej podróży: do not detain me now that the Lord has allowed me to achieve the purpose of my journey. Dopiąć celu can be taken as to achieve one’s purpose, to attain one’s objective, to gain one’s ends. Pozwólcie mi odejść i wrócić do mego pana: let me leave to return to my master.

Verse 57: Wtedy oni rzekli: then they said. Zawołajmy dziewczynę i zapytajmy ją samą: let us call the girl and ask her herself.

Verse 58: Zawołali zatem Rebekę i spytali: they therefore called Rebekah and asked. They ask her: czy chcesz iść z tym człowiekiem? (will you go with this man?); to which she responds: chcę iść (I will go).

Verse 59: Wyprawili więc Rebekę, siostrę swoją (so they sent off their sister Rebekah), i jej piastunkę (and her nurse) ze sługą Abrahama (with Abraham’s servant) i jego ludźmi (and his men).

Verse 60: Pobłogosławili Rebekę i tak rzekli: they blessed Rebekah and said thus. Siostro (O sister) is the vocative form of siostra. They say: siostro nasza (O our sister), wzrastaj w tysiące nieprzeliczone (grow into innumerable thousands): i niech potomstwo twoje (and may your offspring) zdobędzie bramy (capture the gates) swych nieprzyjaciół (of their foes).

Wersety 61-67

  • wsiąść (pf.), to mount
  • odjechać (pf.), to set off
  • naówczas, at that time
  • pogrążyć (pf.), to plunge, to engross
  • smutek (m.), sorrow, sadness
  • zsiąść (pf.), to dismount
  • zasłona (f.), veil

Review: po czym (thereupon), niewolnica (f., slavewoman), wielbłąd (m., camel), ruszyć (pf., to set off), droga (f., way, road), człowiek (m., man), sługa (m., servant), zabrać (pf., to take along), więc (so, therefore), mieszkać (impf., to dwell), właśnie (just then), wracać (impf., to come/go back, to return), studnia (f., well), wyjść (pf., to go/come out), pole (n., field), przed (before), wieczór (m., evening), podnieść (pf., to lift, to raise), oko (n., eye), ujrzeć (pf., to see), zbliżać się (impf., to draw near), wielbłąd (m., camel), spostrzec (pf., to notice, to see), szybko (quickly, hurriedly), spytać (pf., to ask), sługa (m., servant), mężczyzna (m., man), iść (impf., to go, to walk), przez (through), odpowiedzieć (pf., to respond), pan (m., master, lord), wziąć (pf., to take), zakryć (pf., to cover), twarz (f., face), kiedy (when), opowiedzieć (pf., to tell, to relate), dokonać (pf., to carry out, to accomplish), wprowadzić (pf., to bring in, to conduct), namiot (m., tent), matka (f., mother), żona (f., wife), miłować (impf., to love, to cherish), pociecha (f., comfort).

Verse 61: Po czym Rebeka i jej niewolnice wsiadły na wielbłądy: thereupon Rebekah and her slavewoman mounted the camels. Ruszyły w drogę za owym człowiekiem: they made their way behind the man (behind that man). Sługa Abrahama zabrał więc Rebekę i odjechał: so Abraham’s servant took Rebekah and set off.

Verse 62: A Izaak, który naówczas mieszkał w Negebie, właśnie wracał od studni Lachaj-Roj: now Isaac, who, at the time, was dwelling in the Negev, had just returned from the well Lahai-Roi. Negebie is in locative position, from its nominative Negeb.

Verse 63: Wyszedł bowiem (for he had gone out) pogrążony w smutku (engrossed in sorrow) na pole (into the field) przed wieczorem (before evening; towards evening). Podniósłszy oczy ujrzał zbliżające się wielbłądy: having raised his eyes, he saw the approaching camels.

Verses 64-65: Gdy zaś Rebeka podniosła oczy (as for when Rebekah raised her eyes), spostrzegła Izaaka (she saw Isaac), szybko zsiadła z wielbłąda (quickly dismounted from the camel) i spytała sługi (and asked the servant). Rebekah asks: kto to jest ten mężczyzna (who is that man), który idzie ku nam przez pole? (who is walking in the field towards us?). The servant says: to mój pan (that is my master). Wtedy Rebeka wzięła zasłonę i zakryła twarz: Rebekah then took her veil and covered her face.

Verses 66-67: Kiedy sługa (when the servant) opowiedział Izaakowi (related to Isaac) o wszystkim, czego dokonał (everything that [about everything that] he had accomplished), Izaak wprowadził Rebekę (Isaac brought Rebekah in) do namiotu Sary, swej matki (to the tent of his mother Sarah). The final sentence of this chapter reads: wziąwszy Rebekę za żonę (having taken Rebekah for wife), Izaak miłował ją (Isaac loved her [was loving her]), bo była mu pociechą (for she was a comfort to him) po matce (after his mother). The sense of po matce (after his mother) is after the death of his mother Sarah.